91. ‘αλήθεια’ (Nietzsche) και το σύμπλεγμα ‘γνώσης-εξουσίας’ (Foucault)

91. nietzsche.foucault.power-knowledge.pm

velazquez-meninasΟ Nietzsche αντιπαλεύει την δογματικότητα με την οποία εμφανίζεται εν γένει κάθε εδραιωμένη και κυρίαρχη άποψη. Δογματισμός, γι’ αυτόν, σημαίνει επικυριαρχία, επιβολή μιας άποψης στον τρόπο ζωής και θέασης του κόσμου άλλων ανθρώπων. Αυτό επιτυγχάνεται με την αποσιώπηση της δεδομένης μερικότητας της άποψης (δεν υπάρχει μία μοναδική αληθής άποψη).

Σαν αντίδραση στην παραδοσιακή μεταφυσική, ο Nietzsche εισάγει την έννοια του «προοπτικισμού» ως απόρριψη της έννοιας του πράγματος καθεαυτού, της αντιστοιχιστικής θεωρίας της αλήθειας και κατ’ επέκταση της θεμελιοκρατικής αντίληψης για τη γνώση. Η φιλοσοφία και οι επιστήμες κατασκευάζουν για τον κόσμο εικόνες, για τις οποίες δεν μπορούμε να πούμε εάν είναι αληθείς ή ψευδείς διότι η πραγματικότητα δεν έχει κάποια δομή που να αντιστοιχίζεται με οποιαδήποτε από τις εικόνες αυτές. Δεν υπάρχει το πράγμα καθεαυτό πίσω από τη φαινόμενη πραγματικότητα. Ο νιτσεϊκός δε προοπτικισμός δεν αφήνει δυνατότητα ύπαρξης ερμηνείας έξω από κάποια οπτική γωνία. Αυτό που δεν μπορεί να υπάρξει είναι μία καθολικά καλύτερη προοπτική. Η υιοθέτηση και αποδοχή κάποιας προοπτικής εν τέλει συνδέεται με την απόφαση να συμμορφωθούμε με ένα σύνολο αξιών, με ένα τρόπο ζωής.

Η αλήθεια για τον Nietzsche δεν ανακαλύπτεται αλλά δημιουργείται, κατασκευάζεται.

O Michel Foucault πρότεινε έναν ιδιαίτερο τρόπο θεώρησης των περιοχών και τρόπων παραγωγής γνώσης αλλά και της ίδιας της παραγόμενης αλήθειας και της επιστημονικής αντικειμενικότητας ως «αποτελεσμάτων των θεμελιωδών αλληλο-εμπεριεχόμενων πρακτικών γνώσης-εξουσίας και των ιστορικών μετασχηματισμών τους».

Οι ίδιες οι πρακτικές παραγωγής γνώσης επιτελούνται, ως επί το πλείστον, σε οροθετημένο πλαίσιο σχηματισμών λόγου, μέσα σε συγκεκριμένα πολιτικά, οικονομικά και θεσμικά «καθεστώτα παραγωγής αλήθειας». Συνιστούν επομένως εξαρχής λίγο ή πολύ ελεγχόμενες και «πειθαρχικοποιημένες» πρακτικές. Ο ίδιος ο κόσμος της παραγωγής της επιστημονικής γνώσης είναι ένας κόσμος εξουσίας, που διέπεται από ιστορικά διαμορφωμένα σύνορα, από διαιρέσεις, κανόνες, απαγορεύσεις, ιεραρχίες και ελέγχους.

Η γνώση δεν μπορεί ποτέ να αναπεμφθεί σε ένα υποκείμενο που βρίσκεται ελεύθερο σε σχέση με ένα διάγραμμα εξουσίας, αλλά ούτε και η εξουσία μπορεί να διαχωριστεί από τις δυνάμεις της γνώσης που την ενεργοποιούν.

Η γνώση και η εξουσία δεν αποτελούν ασφαλώς ένα και το αυτό πράγμα…. -το ζητούμενο είναι αντιθέτως να δειχθούν οι «διαφορετικές σχέσεις» που ιστορικά αναπτύχθηκαν μεταξύ των δύο. Πώς συγκεκριμένες μορφές εξουσίας ίδιου τύπου, κατέστη δυνατό να επιφέρουν σώματα γνώσης τα οποία ήταν εντελώς διαφορετικά και στο αντικείμενό τους όπως και στη δομή τους;

Louis_Anquetin.MoulinRouge1893«Δεν μπορεί κανείς να καταλάβει τίποτα γύρω από την οικονομική επιστήμη εάν δεν γνωρίζει πώς η εξουσία και η οικονομική εξουσία ασκούνται στη καθημερινή ζωή. Η άσκηση της εξουσίας δημιουργεί αέναα γνώση και, αντιστρόφως, η γνώση σταθερά επάγει αποτελέσματα εξουσίας». Ο «μοντέρνος ανθρωπισμός» επομένως έχει λάθος όταν σχηματίζει αυτή τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ γνώσης και εξουσίας: το ένα είναι ενσωματωμένο μέσα στο άλλο. Δεν έχει νόημα να ονειρευόμαστε εκείνη τη στιγμή όπου η γνώση θα πάψει να εξαρτάται από την εξουσία: «δεν είναι δυνατόν για την εξουσία να ασκείται χωρίς γνώση, είναι αδύνατον για την γνώση να μην επιφέρει αποτελέσματα εξουσίας».

(στ.1) λόγος και αλήθεια (F. Nietzsche)

(στ.2) το σύμπλεγμα ‘γνώσης-εξουσίας’ (M. Foucault)

(στ.3) Σχηματισμοί λόγου, αποφάνσεις, αρχεία (M. Foucault)

(στ.4) ‘αρχαιολογία’ και ανάλυση των επιστημών (M. Foucault)

(στ.5) ‘αρχαιολογία των επιστημών’: απάντηση του Foucault στον ‘Επιστημολογικό Κύκλο’

[…] PDF

old world library

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

Advertisements

90. ‘γαλλική’ επιστημολογική σχολή

90. french.episteme.pm

cezanne.lake-annecyΤι είδους λόγο αποτελεί η ‘επιστημολογία’; Με ποιους κλάδους συγγενεύει; Εξετάζει την εσωτερική εξέλιξη των επιστημών ή τους μετασχηματισμούς τους σε σχέση με το κοινωνικό και θεωρητικό τους περιβάλλον; Αντιμετωπίζει την επιστήμη ως ‘ενιαία’ ή διακρίνει επιμέρους κλάδους; Ποιος είναι ο φορέας του λόγου της επιστημολογίας;

Η («ιστορική» λεγόμενη) επιστημολογία στην Γαλλία έχει συνδεθεί με τα ονόματα των G.Bachelard, G.Canguilhem, M.Foucault, κ.ά.

Κατά την πρώτη φάση συγκρότησής της η επιστημολογία αποκλείει οτιδήποτε δεν ανήκει αυστηρά στον ‘αυτόνομο’ χώρο της επιστημονικής επιχειρηματολογίας. Η διάκριση «πλαισίου ανακάλυψης» (context of discovery) και «πλαισίου θεμελίωσης» (ή «επιβεβαίωσης» context of justification) παραμένει ισχυρή: η διερεύνηση του πρώτου παραχωρείται στην αρμοδιότητα άλλων κλάδων όπως είναι της ιστορίας, της κοινωνιολογίας, της οικονομίας ή της ψυχολογίας ‘ για τη διερεύνηση του δεύτερου η ευθύνη είναι δικής της: αφορά ζητήματα θεμελίωσης, λογικής, συνοχής, επιχειρηματολογίας, μεθοδολογίας της συγκροτούμενης επιστημονικής θεωρίας. Τα προβλήματα του δεύτερου πλαισίου θεωρείται πως δεν επηρεάζονται από το πρώτο (συνθήκες απόκτησης της γνώσης). Η συγκρότηση, δηλαδή κατάρτιση και μόρφωση του υποκειμένου της επιστημονικής γνώσης, καθώς και η εκπαιδευτική προδιαμόρφωση της εμπειρικής πρόσληψης (το πώς κανείς “έχει μάθει” να παρατηρεί, να “βλέπει” κλπ.), οι επιπτώσεις της καθημερινής εξοικείωσης με συγκεκριμένες αντιλήψεις περί πραγματικότητας, η συμβίωση της επιστημονικής με άλλες ερμηνείες του κόσμου, όλα αυτά δεν αποτελούν θέματα της ‘επιστημολογίας’ στην συγκεκριμένη φάση διαμόρφωσής της. Οικοδομείται ως κάτι το οποίο αφορά τις μεθόδους, τη γλώσσα και τα εργαλεία των ίδιων των επιστημόνων, ενώ ταυτόχρονα αυτοπροσδιορίζεται ως “φιλοσοφικός κλάδος”.

Τη δεκαετία του 1960 ωστόσο το επιστημολογικό σκηνικό αλλάζει. Η συζήτηση περιστρέφεται τώρα γύρω από νέα ερωτήματα: υπάρχει το “υποκείμενο της γνώσης”; εάν ναι, πρόκειται για μεμονωμένα άτομα, για κοινότητες, για την ίδια την θεωρία; τι χαρακτηρίζει αυτό το υποκείμενο, τι εμπόδια πρέπει να ξεπεράσει, ποιες προϋποθέσεις οφείλει να πληρεί; Και έπειτα: το ερώτημα της ιστορικής εξέλιξης της επιστήμης. Τα νέα αυτά ερωτήματα οδηγούν και σε νέους ορισμούς της (‘μετα-θετικιστικής’) επιστημολογίας: ιστορία των επιστημών, ψυχολογία της επιστημονικής γνώσης (ή του υποκειμένου της), γλωσσολογία ή λογική των επιστημονικών όρων, κοινωνιολογία των επιστημονικών εξελίξεων…

KarlHeffnerΟ συμπαγής και ενιαίος ‘άξονας επιστημονικότητας’ που επέβαλλε ο θετικισμός έχει διαρραγεί πλέον οριστικά και στο επίκεντρο βρίσκονται τώρα ερωτήματα που αφορούν το “πώς γίνεται η επιστήμη” (ζητήματα αλλαγής, διαδικασίες συγκρότησης και ανασυγκρότησης της επιστήμης). Εφόσον πλέον η επιστήμη θεωρείται (και) ιστορικό φαινόμενο δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι κλειστό και αυτόνομο. Μονάδα ανάλυσης της επιστημολογίας παύει να είναι η μεμονωμένη επιστημονική θεωρία και τη θέση της παίρνει ένα δίκτυο από θεωρίες, μεθοδολογικές και μεταφυσικές πεποιθήσεις, αξίες και κριτήρια, δηλαδή μια κοσμοθεωρία ή αλλιώς ένα Παράδειγμα κατά Kuhn. […] PDF

(ε.1) Η “γαλλική επιστημολογική σχολή”.

(ε.1.1) «επιστημολογικά εμπόδια» και «ρήξεις» στον G. Bachelard.

(ε.1.2) η ιστορία των επιστημών στο έργο του Bachelard (G.Canguilhem)

(ε.2) G. Canguilhem: φιλόσοφος του σφάλματος (M. Foucault)

(ε.2.1) η επιστημολογία στην ιστοριογραφία της επιστήμης (G.Canguilhem)

(ε.2.2) η έννοια της “επιστημονικής ιδεολογίας» στον Canguilhem..

Παρένθεση: η έννοια των «αρνητικών αξιών της ζωής» στον Canguilhem..

( Foucault on Bachelard : http://www.youtube.com/watch?v=am6TghIrYEc )

( Gaston Bachelard:

http://www.ina.fr/video/CAF89004641/portrait-d-un-philosophe-video.html )

mantonowere

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

89. M.Horkheimer (κριτική στον θετικισμό – και τη μεταφυσική)

89. horkheimer.positivism.metaphysics.pm

M.Horkheimer  (κριτική στον θετικισμό -και τη μεταφυσική)

Egon Schiele-Portrait of Max Oppenheimer1910Για τον M.Horkheimer η κριτική απέναντι στον νεοθετικισμό είναι μέρος της συνολικότερης αντιπαράθεσης της «Κριτικής Θεωρίας» με τις («παραδοσιακές») θεωρίες των δεκαετιών του 1920 και 1930 (υπαρξισμός, πραγματισμός, φιλοσοφία της ζωής κλπ.). Η συγκεκριμένη στάση δεν μπορεί να θεωρηθεί άσχετη με το κοινωνικό-πολιτικό πλαίσιο της εποχής: η απειλή του φασισμού είναι άμεσα ορατή ενώ η κύρια πρόθεση των σταχαστών της Κριτικής Θεωρίας είναι η ριζική άρνηση του status quo.[1]

Σύμφωνα με τον Horkheimer ο νεοθετικισμός του Κύκλου της Βιέννης αποτελεί μια (περιοριστική) αναγωγή του παλαιότερου εμπειρισμού σε ό,τι είναι άμεσο – η ένταση μεταξύ ‘συνείδησης’ και ‘Είναι’ έχει εκλείψει εδώ. Πίσω από τα δεδομένα δεν υπάρχει τίποτα, καμία άλλη πραγματικότητα ‘ το λογικό και το τυπικό στοιχείο είναι τα κυρίαρχα και κάθε ερώτηση για το περιεχόμενο μπαίνει στο περιθώριο. Με τον τρόπο ωστόσο αυτόν η θετικιστική αντιμεταφυσική αιχμή μετατρέπεται σε “χυδαία πολεμική”: σε αυτήν αντανακλάται (όπως και στην συνολική εξέλιξη του φιλελευθερισμού) η αγωνία της αστικής τάξης μπροστά στις αναμενόμενες κοινωνικές εξελίξεις..

Ο (επιφανειακός) εμπειρισμός σύμφωνα με τον Horkheimer, χαρακτηρίζεται από τρία στοιχεία τα οποία τον καθιστούν μια φιλοσοφία «χρήσιμη και αποδοτική» για «τις αυταρχικές δυνάμεις»: κατά πρώτον, είναι επιρρεπής στην «δεισιδαιμονία» ‘ δεύτερον, περιορίζεται σε μια μόνο μορφή της γνώσης ‘ τρίτον, επιμένει να προσκολλάται στην «θετικότητα των δεδομένων». Ο λογικός εμπειρισμός της Βιέννης συντηρεί την καθεστηκυϊα τάξη πραγμάτων εξορίζοντας οτιδήποτε δεν υπακούει στους δικούς του γλωσσικούς κανόνες και παραγνωρίζοντας το ενεργό στοιχείο της γνώσης το οποίο υπερβαίνει την απλή παρατήρηση. Με τον τρόπο αυτό «απολυτοποιεί» τα «δεδομένα» και υποστασιοποιεί το υπάρχον καθεστώς. Για τον Horkheimer πάντως το πιο σημαντικό εδώ είναι πως ο «φετιχισμός των δεδομένων» οδηγεί τον θετικισμό στην «διάκριση μεταξύ δεδομένων και αξιών»: με αυτό τον διαχωρισμό ο θετικισμός αποκόπτεται πλήρως από το κριτικό περιεχόμενο του παλαιότερου εμπειρισμού: περιορισμός στα δεδομένα σημαίνει αναγνώριση των δεδομένων, αποδοχή ακόμη και εκείνων των δεδομένων που σαφώς απειλούν το ανθρώπινο είδος και τον κόσμο μας…

Στο επίπεδο της μεθοδολογίας των κοινωνικών επιστημών, η αξιακή ουδετερότητα της επιστήμης είναι το κύριο συμπέρασμα της ανάγνωσης του Weber από τους οπαδούς της επηρεασμένης από τον θετικισμό αγγλοσαξονικής κοινωνιολογίας. Αυτή η ανάγνωση παρουσιάζεται από τον Parsons στο 15ο συνέδριο της Γερμανικής Κοινωνιολογικής Εταιρίας, και δεχεται την κριτική του Horkheimer. Οι θέσεις του Horkheimer για τη σχέση κριτικής θεωρίας και ‘αξιών’ μπορούν να συνοψισθούν ως εξής:[2] πρώτον, η επιλογή του αντικειμένου της από την Κριτική Θεωρία δεν είναι επιλογή τυχαία: τα κίνητρά της δεν είναι ‘καθαρά θεωρητικά’, θέλει να γνωρίσει την κοινωνική πραγματικότητα ώστε βάσει αυτής της γνώσης να την αλλάξει. Δεύτερον, η «αξιακή ουδετερότητα» της κοινωνικής επιστήμης και η καθαρή και «ουδέτερη κατανόηση» των κοινωνικών φαινομένων δεν αποτελούν απλώς ‘ουτοπίες’, παρά εσφαλμένες και περιοριστικές ουτοπίες. Τρίτον, η πραγματική σύλληψη του αντικειμένου “κοινωνία” είναι ‘δυναμική’, οδηγεί στη δυνατότητα και την αναγκαιότητα άρσης των αντιφάσεων που το χαρακτηρίζουν, στη δυνατότητα και την αναγκαιότητα μετασχηματισμού του κοινωνικού όλου. Τέταρτον, το «(εν)διαφέρον» για αλλαγή και βελτίωση του υπάρχοντος, η στοχοθεσία δηλαδή της Κριτικής Θεωρίας προκύπτει “από τα ίδια τα πράγματα”, είναι «αντικειμενικά θεμελιωμένη» και «λογική», εκφράζει το πραγματικό περεχόμενο του Λόγου..

Rene-Magritte-self1923Στο διαφωτιστικό δοκίμιό του του 1937 ο Horkheimer αναφέρει: στην μεταφυσική γίνεται λόγος για ουσία, οντότητα, ψυχή, αθανασία, «έννοιες που η επιστήμη σχεδόν δεν ξέρει τι να τις κάνει» ‘ έχει την αξίωση η μεταφυσική με μέσα προσιτά στον καθένα να συλλάβει το Είναι, να σκεφεί την Ολότητα, να ανακαλύψει ένα ανεξάρτητο από τον άνθρωπο νόημα του κόσμου… «Η μεταφυσική συνείδηση συμβιβάζεται κατά κανόνα με την πεποίθηση για την αιώνια αναγκαιότητα μιας σκληρής ζωής για την πλειονότητα των ανθρώπων και της αυτοεγκατάλειψης του ατόμου υπέρ των εκάστοτε σκοπων των ιθυνόντων. Εδώ μάλιστα η μεταφυσική επικαλείται δήθεν αδιαμφισβήτητες αλήθειες και διόλου τη Βίβλο».[3]

«[…] Εν όψει του αυταρχικού συστήματος διακυβέρνησης στη Γερμανία, στην πνευματική προετοιμασία του οποίου η μεταπολεμική μεταφυσική έχει το σημαντικό μερίδιό της, αυτός ο νεοθετικιστικός τρόπος σκέψης ασκεί μια έλξη και σε ευρύτερους αντιφασιστικούς κύκλους. Ήδη στην καλύτερή του περίοδο ο φιλοσοφικός αγώνας εναντίον των μεταφυσικών εννοιών δεν αναφερόταν μόνο στο υπερπέραν, αλλά και στις μισάνθρωπες οργανιστικές θεωρίες του κράτους και της κοινωνίας. Νωρίς ήδη η αυταπάτη της ιδέας του Θεού επικρίθηκε μαζί με την φετιχοποίηση του κράτους, κάτι που συνυπολογίζεται ως πλεονέκτημα στη σύγχρονη ερμηνεία της έννοιας του θετικισμού». Ο Horkheimer προβαίνει στη διαπίστωση πως μέρος της νεολαίας που αναζητά πνευματικά όπλα κατά της μέθης του ολοκληρωτισμού στηρίζεται στο παρελθόν μιας τέτοιας φιλοσοφίας η οποία στα πανεπιστήμια εμφανίζεται ως ριζοσπαστική αντιμεταφυσική σχολή. Και όμως «υπό την σημερινή της μορφή δεν είναι λιγότερο συνυφασμένη με τις κυρίαρχες καταστάσεις απ’ότι η μεταφυσική. Αν και η σχέση της με τα ολοκληρωτικά κράτη δεν εκδηλώνεται φανερά, εντούτοις δεν είναι δύσκολο να αποκαλυφθεί. Η νεορομαντική μεταφυσική και ο ριζοσπαστικός θετικισμός στηρίζονται από κοινού στη θλιβερή διάθεση ενός μεγάλου μέρους της αστικής τάξης, που έχει εγκαταλείψει εντελώς την πεποίθηση ότι θα βελτιώσει τις συνθήκες με τις δικές της ικανότητες και που, φοβούμενη μια αποφασιστική αλλαγή του κοινωνικού συστήματος, υποτάσσεται άβουλα στην κυριαρχία των ομάδων της που εκπροσωπούν τα ισχυρότερα κεφάλαια».

«[…] Όταν ο κοινός νους αντιλαμβάνεται τον κόσμο ανάλογα με τις συνθήκες ζωής των φορέων του, τότε η αλλαγή της κατεστημένης τάξης πραγμάτων προσφέρει τη σκοπιά από την οποία το ενεργό άτομο ταξινομεί τα δεδομένα και με αυτά συνθέτει τη θεωρία. Η θεωρία είναι κατανοητή στη μεθοδολογία και στις βασικές της έννοιες, αλλά και στην εξελικτική της πορεία μόνο σε συνάρτηση με αυτήν ακριβώς την μεροληπτικότητα […]. Η σωστή σκέψη εξαρτάται τόσο πολύ από τη σωστή βούληση όσο και η βούληση από τη σκέψη».

Όσον αφορά τον διαχωρισμό αξιολόγησης και επιστήμης, γράφει ο Horkheimer για τον υποδεέστερο ρόλο μιας σκέψης που κατέχει τη «θέση μιας υπηρέτριας υπέρ των εκάστοτε σκοπών της βιομηχανικής κοινωνίας»: «Οι δυνάμεις που θέτουν τους στόχους χρησιμοποιούν τη σκέψη, η οποία έχει παραιτηθεί από κάθε καθοριστικό ρόλο. Και οι επιστήμονες […] υπόσχονται να τηρήσουν αυτή την τάξη πραγμάτων, εμφανίζοντας υποτακτικά ως καθαρότητα, επιστημονική αυστηρότητα ή κάτι ανάλογο την παραίτησή τους από το δικαίωμα να γνωρίζουν σε κάθε βήμα του θεωρητικού στοχασμού πράγματι που οδηγεί, παρόμοια όπως οι πολίτες ενός κράτους που παρουσιάζουν τη σιωπηρή ανοχή απέναντι στην τυραννία ως πίστη και νομιμοφροσύνη».

walter-serner.sadΗ «σχετικοκρατία» παρατηρεί ο Horkheimer, υπό την έννοια μιας ουδετερότητας της επιστήμης απέναντι σε αξίες και στόχους «παρουσιάζεται σήμερα αναντίρρητα ως γνώρισμα ενός φιλελεύθερου φρονήματος. Αδικαιολόγητα. Η ανεκτικότητα του Διαφωτισμού δεν ήταν ουδέτερη. Σήμαινε μεροληπτικότητα υπέρ της αστικής τάξης και κατά του φεουδαρχισμού, υπέρ του θεϊσμού και κατά της εκκλησίας, υπέρ της επικερδούς καταναγκαστικής εργασίας των εγκληματιών και κατά του ακρωτηριασμού τους κ.ο.κ. Η σύγχρονη σχετικοκρατία όμως είναι η ιδεολογική συνθηκολόγηση του φιλελευθερισμού μπροστά στη νέα μονοκρατορία, η ομολογία της ανισχυρότητάς του, η μετάβαση στον αυταρχισμό, ο οποίος όπως σε άλλα πεδία έτσι και εδώ αποτελεί τη φυσική προέκταση, την “υπερ-σχετικοκρατία”. “Κατά βάση αναγνωρίζουμε το αίτημα της σχετικοκρατίας” λένε οι θετικιστές «Αρκετά αφελείς, συνδέουν τη σχετικοκρατία με τη δημοκρατία και τη φιλειρηνικότητα και φρονούν ότι οι τελευταίες “τείνουν προς μια σχετικοκρατική βασική αντίληψη”. Ο Mussolini διέγνωσε καλύτερα την κατάσταση. Είναι ανέκαθεν περήφανος ότι εφάρμοσε τη σχετικοκρατία απέναντι στους σοσιαλιστές και σε όλες τις άλλες πολιτικές πεποιθήσεις. Το γεγονός ότι το κίνημα του οποίου ηγείται δεν έχει δεσμευτεί ως προς κανένα πρόγραμμα και ανάλογα με την εκάστοτε περίσταση έχει αυτοχαρακτηριστεί αριστοκρατικό και δημοκρατικό, επαναστατικό και αντιδραστικό, προλεταριακό και αντιπρολεταριακό, ειρηνιστικό και αντιειρηνιστικό, θεμελιώνει σύμφωνα με τον Mussolini το δικαίωμα να “θεωρείται άμεση έκφραση των πιο επίκαιρων κατευθύνσεων του ευρωπαϊκού πνεύματος”, δηλαδή των σχετικοκρατικών ρευμάτων της φιλοσοφίας. “Από το γεγονός ότι όλες οι ιδεολογίες είναι ισάξιες, αφού όλες είναι απλώς επινοήματα, ο σύγχρονος σχετικοκράτης συμπεραίνει ότι ο καθένας έχει το δικαίωμα να τάσσεται με αυτή που προτιμά και να αγωνίζεται με όλες του τις δυνάμεις για να προσδώσει κύρος” (βλπ. Benito Mussolini, “Relativismo e fascismo”, στο Diuturna, Μιλάνο 1924, […]). Η φιλοσοφικά απαράδεκτη σχετικοκρατία αποτελεί έναν παράγοντα στην κοινωνική δυναμική, η οποία οδηγεί σε αυταρχικές μορφές. Η αδιαφορία απέναντι στην ιδέα, που χαρακτηρίζει την θεωρία, είναι ο προάγγελος του κυνισμού στην πράξη». […] PDF


[2] Γ.Κουζέλης, “Εικόνες της επιστήμης”, στο: Επιστημολογία. Κείμενα, [επιμ.] Γ.Κουζέλης, β΄ αναθ.έκδ. Νήσος 1997. Στο 16ο συνέδριο της Γερμανικής Κοινωνιολογικής Εταιρίας το 1961, εξελίσσεται μια διαμάχη περί θετικισμού ‘ μεταξύ άλλων συμμετέχουν τότε οι Adorno και Popper.

[3] M.Horkheimer: “Η νεότερη επίθεση κατά της μεταφυσικής” (1937), στο: Επιστημολογία. Κείμενα, [επιμ.] Γ.Κουζέλης, β΄ αναθ.έκδ. Νήσος 1997.

nazi.book_burning

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

88. η “ιστορικιστική στροφή” της δεκαετίας του ‘60

88. T.S.Kuhn.linguisticTurn.’60.pm

wassily.kandinsky-ravineΗ αντίληψη του λογικού εμπειρισμού/θετικισμού θεμελιώνεται πάνω στην εμπειρία και ασχολείται με τη λογική δομή της επιστήμης, εστιάζεται δε το ενδιαφέρον στις λογικές σχέσεις ανάμεσα στις προτάσεις που περιγράφουν παρατήσεις και στους νόμους και θεωρίες που οι προτάσεις αυτές επικυρώνουν ή καταρρίπτουν. Με βάση τη θετικιστική αντίληψη, οποιαδήποτε θεωρία δεν επιβεβαιώνεται με αναγωγικές ή πειραματικές διαδικασίες απορρίπτεται ως α-νόητη. Η επιστήμη είναι προοδευτική-συνεχής συσσωρευτική διαδικασία προς την αλήθεια, είναι αντικειμενική (προσεγγίζει την “αληθινή εικόνα του κόσμου” με ορθολογική μέθοδο), είναι καθολική και απαλλαγμένη από οποιουδήποτε είδους σχετικισμό.

Το ιστορικιστικό ρεύμα (Kuhn, Lakatos, Feyerabend, Laudan, Hanson, Toulmin κ.ά.) εστιάζει την προσοχή του στο ζήτημα του πώς εξελίσσονται οι επιστήμες. […] PDF

(β.1) η “ιστορικιστική στροφή” της δεκαετίας του ‘60.

(β).1.1. το «ιστορικιστικό» ρεύμα.

(β).1.a. Η παρέμβαση του T.S.Kuhn.

Heinrich2 Khunrath1595

(β).1.b. O Paul Feyerabend ενάντια στη Μέθοδο.

(β).1.c. Τα Ερευνητικά Προγράμματα του Imre Lakatos.

(β).1.c.i. Μεθοδολογίες της επιστήμης.

(β).1.c.ii. Ερευνητικά προγράμματα – εσωτερική και εξωτερική ιστορία.

(β).2.1. Αναλυτικότερα για τις θέσεις του Thomas S. Kuhn.

(β).2.2. η έννοια του ‘Παραδείγματος’ κατά Kuhn.

(β).2.3. ‘κανονική’ επιστήμη, ‘ανωμαλία’, ‘κρίση’

(β).2.4. ‘επανάσταση’

MarcelJanco(β).2.5. ‘ασυμμετρία’

(β).2.6. “αλήθεια” και “πρόοδος”.

(β).2.7. κριτική στις θέσεις του Kuhn.

(β).2.8. ο Kuhn απαντά.

Παρέκβαση:

“παραδοχές υποβάθρου”.

εξωτερικότητα της θέσης επόπτευσης…

οι “ιδεολογικές προκαταλήψεις”

ιδεολογικά και επιστημονικά Παραδείγματα.

[…]

history.science.anatomical_theater3

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

87. ‘λογικός θετικισμός’ και ‘λογικός εμπειρισμός’

87. logical.positivism.pm

caillebotte.rooftops-snowΟ όρος «θετικισμός» χρησιμοποιήθηκε κατά βάση ως το όνομα του «αυστηρού εμπειρισμού»: αυθεντικοί είναι μόνο οι ισχυρισμοί οι οποίοι θεμελιώνονται άμεσα στην εμπειρία. Ο σύγχρονος “λογικός θετικισμός” (ειδικότερα ο “Κύκλος της Βιέννης”) αποδέχεται την συμβολική λογική (Russel & Whitehead, λογικός φορμαλισμός των Principia Mathematica) ως το πρωταρχικό εργαλείο ανάλυσης.

Για τους ‘λογικούς θετικιστές’ υπάρχουν δύο είδη έρευνας που μπορούν να αποφέρουν γνώση: η εμπειρική έρευνα (έργο των επιστημών) και η λογική ανάλυση της επιστήμης (έργο της φιλοσοφίας). […] PDF

(α.1) Λογικός θετικισμός και λογικός εμπειρισμός.

(α).1.1. Ο ‘λογικισμός’ (G.Frege, B.Russell)

Παρέκβαση: L.Wittgenstein.

(α).1.2. η «διαψευσιοκρατία» του Karl Popper

[…]

philosophy-science1

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

86. Διαμάχες στο πεδίο της Φιλοσοφίας της Επιστήμης

86. (a2) conflict.philosophy.of.science.pm

vermeer.street-delftΣχηματικά, στο πεδίο της ‘φιλοσοφίας της επιστήμης’ μπορούμε να διακρίνουμε τρεις ιδιαίτερους κλάδους ενδιαφερόντων: ο πρώτος είναι η φιλοσοφία των επιμέρους επιστημών (κυρίως φυσικής και βιολογίας). Εδώ πραγματοποιείται ανάλυση εννοιών, ανάλυση θεωριών, ανάλυση φιλοσοφικού πλαισίου. Ο δεύτερος κλάδος, περισσότερο τεχνικής υφής, επιστρατεύει την θεωρία πιθανοτήτων, τη θεωρία παιγνίων, την στατιστική, την θεωρία αποφάσεων, προκειμένου να μελετήσει ζητήματα που αφορούν την επικύρωση, αποδοχή ή διάψευση των επιστημονικών θεωριών. Ο τρίτος κλάδος ενδιαφερόντων συνδέεται περισσότερο με την ιστορία των επιστημών. Εδώ οι ερευνητές εξετάζουν την επιστημονική πρακτική στις πραγματικές, κοινωνικές, υλικές, ιστορικές, ανθρωπολογικές συνθήκες άσκησής της και κινητοποιούν μεθόδους από την ιστορία, την κοινωνιολογία ή την ανθρωπολογία.

(α.2) Διαμάχες στο πεδίο της Φιλοσοφίας της Επιστήμης.

(α).2.1. ρεαλισμός των οντοτήτων – η παρέμβαση στο εργαστήριο.

(α).2.2. Η διαμάχη επιστημονικού ρεαλισμού και αντι-ρεαλισμού.

(α.2.2.i) Το πρόβλημα της «αλήθειας».

(α.2.2.ii) η μέθοδος.

(α.2.2.iii) για τον «επιστημονικό ρεαλισμό».

(α).2.3. Αιτιότητα.

(α.2.3.i) Αναγωγισμός.

[…] PDF

leonardoman1

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

85. Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας (Σ.Ε.Τ.)

(H 1.2.3) STS.pm

bawher

(η) Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας (Σ.Ε.Τ.)

(η.1) Από τη «Σχολή του Εδιμβούργου» στις «Μελέτες Εργαστηρίου».

(η.1.1) αναστοχαστικό και εθνογραφικό ρεύμα (S. Woolgar)

(η.1.2) η «συμμετρική ανθρωπολογία» του B. Latour

(η.1.3) μια ιστορία για την «Επιστημονική Επανάσταση» (S. Shapin)

(η.2) ο χώρος του επιστημονικού εργαστηρίου.

(η.3) η αρχιτεκτονική των επιστημονικών εταιριών. […] PDF

telefon.center1952

Αυτόνομη Πρωτοβουλία