91. ‘αλήθεια’ (Nietzsche) και το σύμπλεγμα ‘γνώσης-εξουσίας’ (Foucault)

91. nietzsche.foucault.power-knowledge.pm

velazquez-meninasΟ Nietzsche αντιπαλεύει την δογματικότητα με την οποία εμφανίζεται εν γένει κάθε εδραιωμένη και κυρίαρχη άποψη. Δογματισμός, γι’ αυτόν, σημαίνει επικυριαρχία, επιβολή μιας άποψης στον τρόπο ζωής και θέασης του κόσμου άλλων ανθρώπων. Αυτό επιτυγχάνεται με την αποσιώπηση της δεδομένης μερικότητας της άποψης (δεν υπάρχει μία μοναδική αληθής άποψη).

Σαν αντίδραση στην παραδοσιακή μεταφυσική, ο Nietzsche εισάγει την έννοια του «προοπτικισμού» ως απόρριψη της έννοιας του πράγματος καθεαυτού, της αντιστοιχιστικής θεωρίας της αλήθειας και κατ’ επέκταση της θεμελιοκρατικής αντίληψης για τη γνώση. Η φιλοσοφία και οι επιστήμες κατασκευάζουν για τον κόσμο εικόνες, για τις οποίες δεν μπορούμε να πούμε εάν είναι αληθείς ή ψευδείς διότι η πραγματικότητα δεν έχει κάποια δομή που να αντιστοιχίζεται με οποιαδήποτε από τις εικόνες αυτές. Δεν υπάρχει το πράγμα καθεαυτό πίσω από τη φαινόμενη πραγματικότητα. Ο νιτσεϊκός δε προοπτικισμός δεν αφήνει δυνατότητα ύπαρξης ερμηνείας έξω από κάποια οπτική γωνία. Αυτό που δεν μπορεί να υπάρξει είναι μία καθολικά καλύτερη προοπτική. Η υιοθέτηση και αποδοχή κάποιας προοπτικής εν τέλει συνδέεται με την απόφαση να συμμορφωθούμε με ένα σύνολο αξιών, με ένα τρόπο ζωής.

Η αλήθεια για τον Nietzsche δεν ανακαλύπτεται αλλά δημιουργείται, κατασκευάζεται.

O Michel Foucault πρότεινε έναν ιδιαίτερο τρόπο θεώρησης των περιοχών και τρόπων παραγωγής γνώσης αλλά και της ίδιας της παραγόμενης αλήθειας και της επιστημονικής αντικειμενικότητας ως «αποτελεσμάτων των θεμελιωδών αλληλο-εμπεριεχόμενων πρακτικών γνώσης-εξουσίας και των ιστορικών μετασχηματισμών τους».

Οι ίδιες οι πρακτικές παραγωγής γνώσης επιτελούνται, ως επί το πλείστον, σε οροθετημένο πλαίσιο σχηματισμών λόγου, μέσα σε συγκεκριμένα πολιτικά, οικονομικά και θεσμικά «καθεστώτα παραγωγής αλήθειας». Συνιστούν επομένως εξαρχής λίγο ή πολύ ελεγχόμενες και «πειθαρχικοποιημένες» πρακτικές. Ο ίδιος ο κόσμος της παραγωγής της επιστημονικής γνώσης είναι ένας κόσμος εξουσίας, που διέπεται από ιστορικά διαμορφωμένα σύνορα, από διαιρέσεις, κανόνες, απαγορεύσεις, ιεραρχίες και ελέγχους.

Η γνώση δεν μπορεί ποτέ να αναπεμφθεί σε ένα υποκείμενο που βρίσκεται ελεύθερο σε σχέση με ένα διάγραμμα εξουσίας, αλλά ούτε και η εξουσία μπορεί να διαχωριστεί από τις δυνάμεις της γνώσης που την ενεργοποιούν.

Η γνώση και η εξουσία δεν αποτελούν ασφαλώς ένα και το αυτό πράγμα…. -το ζητούμενο είναι αντιθέτως να δειχθούν οι «διαφορετικές σχέσεις» που ιστορικά αναπτύχθηκαν μεταξύ των δύο. Πώς συγκεκριμένες μορφές εξουσίας ίδιου τύπου, κατέστη δυνατό να επιφέρουν σώματα γνώσης τα οποία ήταν εντελώς διαφορετικά και στο αντικείμενό τους όπως και στη δομή τους;

Louis_Anquetin.MoulinRouge1893«Δεν μπορεί κανείς να καταλάβει τίποτα γύρω από την οικονομική επιστήμη εάν δεν γνωρίζει πώς η εξουσία και η οικονομική εξουσία ασκούνται στη καθημερινή ζωή. Η άσκηση της εξουσίας δημιουργεί αέναα γνώση και, αντιστρόφως, η γνώση σταθερά επάγει αποτελέσματα εξουσίας». Ο «μοντέρνος ανθρωπισμός» επομένως έχει λάθος όταν σχηματίζει αυτή τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ γνώσης και εξουσίας: το ένα είναι ενσωματωμένο μέσα στο άλλο. Δεν έχει νόημα να ονειρευόμαστε εκείνη τη στιγμή όπου η γνώση θα πάψει να εξαρτάται από την εξουσία: «δεν είναι δυνατόν για την εξουσία να ασκείται χωρίς γνώση, είναι αδύνατον για την γνώση να μην επιφέρει αποτελέσματα εξουσίας».

(στ.1) λόγος και αλήθεια (F. Nietzsche)

(στ.2) το σύμπλεγμα ‘γνώσης-εξουσίας’ (M. Foucault)

(στ.3) Σχηματισμοί λόγου, αποφάνσεις, αρχεία (M. Foucault)

(στ.4) ‘αρχαιολογία’ και ανάλυση των επιστημών (M. Foucault)

(στ.5) ‘αρχαιολογία των επιστημών’: απάντηση του Foucault στον ‘Επιστημολογικό Κύκλο’

[…] PDF

old world library

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

Advertisements