94. μαρξιστική ανάγνωση της ιστορίας των επιστημών

d1.marxist.history.sciences.pm.2012

GustavKlutsis-Workers-must-vote-Soviets1930Από τις αρχές του 20ου αιώνα και για πολλές δεκαετίες οι περισσότεροι ιστορικοί και φιλόσοφοι των επιστημών είχαν την πεποίθηση πως οι επιστήμες δεν είναι τίποτε άλλο από το εγχείρημα αποκάλυψης μιας προϋπάρχουσας και “αντικειμενικής” δομής του φυσικού κόσμου, πως η εγκυρότητα των επιστημών ισχύει καθολικά και πως οι απαρχές τους δεν επηρεάζουν τον χαρακτήρα τους. Η (εγγενής) αλήθεια επομένως που αποκαλύπτουν οι επιστήμονες ούτως ή άλλως επικρατεί, αργά ή γρήγορα, είναι αχρονική έννοια.

Για τον θετικισμό η επιστημονική γνώση είναι αποκαθαρμένη από μεταφυσικές, αισθητικές, θρησκευτικές, ηθικές και γενικότερα κοινωνικές παραμέτρους. Οι ιστορικές αφετηρίες της γνώσης δεν παίζουν κανέναν ρόλο στην αποτίμηση της εγκυρότητάς τους. Η (ενιαία) παρατηρησιακή γλώσσα είναι σύμφωνα με αυτή την αντίληψη αναλλοίωτο στον χρόνο χαρακτηριστικό της διαδικασίας απόκτησης έγκυρης γνώσης. Η ιστορία των επιστημών αποτελεί εξαντλητική σταχυολόγηση γεγονότων και δεδομένων.

Εν τούτοις, από τα μέσα του 20ου αιώνα και έπειτα, έχει καταστή πλέον αποδεκτό από την πλειονότητα των ερευνητών πως οι επιστήμες δεν αναπτύσσονται μέσα σε κάποιο κοινωνικό και ιδεολογικό κενό. Οι ιδεολογικοί προσανατολισμοί  και το πολιτισμικό περιβάλλον των επιστημόνων, οι φιλοσοφικές τους πεποιθήσεις και οι οντολογικές τους δεσμέυσεις, επηρεάζουν τα χαρακτηριστικά του εκάστοτε επιστημονικού λόγου. Το αξιακό τους σύστημα καθορίζει εν πολλοίς τα προβλήματα που επιλέγονται προς μελέτη, και συχνά οι μεταφυσικές και οντολογικές πεποιθήσεις διαμορφώνουν την εικόνα του κόσμου που πολλοί θεωρούν ότι “προκύπτει αντικειμενικά” από τα επιστημομονικά και μόνο αποτελέσματα.

Η επιστήμη καλλιεργήθηκε μέσα σε συγκεκριμένους θεσμούς και σε συγκεκριμένες ιστορικές συγκυρίες. Μέσω αυτών των θεσμών οι ερευνητές προσπάθησαν να πείσουν άλλους ανθρώπους πως όσαν πίστευαν ήταν αληθινά, επιδίωξαν να μεταδώσουν αυτά που κατανοούσαν και να νομιμοποιήσουν τρόπους με τους οποίους αντλούσαν αυτές τις βεβαιότητες. Τις επιστήμες τις διαμορφώνουν επίσης οι άνθρωποι, με τις διαφορετικές ιδεολογικές, φιλοσοφικές, αισθητικές, θρησκευτικές και πολιτικές τους απόψεις και κοινωνικές πρακτικές τους. Η ιστορία των επιστημών έχει ως αντικείμενό της τελικώς τις επιστήμες ως κοινωνικό και πολιτισμικό φαινόμενο: οι ιστορικοί λαμβάνουν υπόψη τους χωροχρονικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες οι οποίες έχουν παίξει πολύ σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του επιστημονικού λόγου και στην κοινωνική λειτουργία της επιστήμης. Οι τρόποι επομένως κατανόησης των φυσικών φαινομένων επηρεάζουν και επηρεάζονται από τις κοινωνικές δραστηριότητες των ανθρώπων: οι θρησκευτικές πεποιθήσεις, οι αντιλήψεις για τα είδη πολιτικής διακυβέρνησης, ο χαρακτήρας των οικονομικών δραστηριοτήτων, οι νοοτροπίες που διαμορφώνουν τη θεωρία αι πρακτική του δικαίου, η θεματογραφία ή και οι τεχνικές ακόμη των θεατρικών έργων και άλλων μορφών πεζού ή ποιητικού λόγου, των εικαστικών τεχνών και της μουσικής, επηρέασαν και επηρεάστηκαν από τις διερευνήσεις των φαινομένων της φύσης.

Η κοινωνική θεώρηση των επιστημών, με δεδομένες τις ιδιαιτερότητες της κάθε μιας τους και δεδομένη την σχετική αυτονομία των επιστημονικών δραστηριοτήτων, αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για τη συγκρότηση μιας μαρξιστικής πραγμάτευσης της ιστορίας τους. Θέτει πρωτίστως και ορισμένα καίρια, ιστοριογραφικού χαρακτήρα, ερωτήματα: εάν οι επιστήμονες δεν παίζουν απλώς διαμεσολαβητικό ρόλο κατά την εκτύλιξη μιας “αντικειμενικής φύσης”, μήπως τότε οι επιστημονικές εξελίξεις που έλαβαν χώρα κατά το παρελθόν δεν ήταν “αναπόδραστες” αλλά “ενδεχομενικές”; Μήπως δηλαδή οι επιστήμες θα μπορούσαν να έχουν εξελιχθεί κατά τρόπο διαφορετικό από αυτόν που διαπιστώνουμε σήμερα;

Το γεγονός, κατά δεύτερον, ότι οι ερευνητές του φυσικού κόσμου, παρότι πεπεισμένοι αρχικώς για την αλήθεια των θεωριών τους, κατά καιρούς αναθεώρησαν τις πεποιθήσεις τους και τις αντικατέστησαν με άλλες, δεν μας προσανατολίζει προς την διαπίστωση της ιστορικότητας των εννοιών της αλήθειας, της αντικειμενικότητας και της αιτιότητας;

Και τρίτον, εάν οι πολύμορφές λειτουργίες των επιστημόνων όσον αφορά τα θεωρητικά σχήματα που επιλέγουν, τις υπολογιστικές τεχνικές που επεξεργάζονται, τις πειραματικές τεχνικές που επινοούν, τις στρατηγικές νομιμοποίησης του καταστρώνουν, εάν όλα αυτά παίζουν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη των επιστημών, δεν θα έπρεπε να διαρευνηθεί διαξοδικά ο χαρακτήρας της επιστημονικής πρακτικής; […] PDF

soviet-tech1

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

Advertisements