120. «Representing and Intervening» (1983)

Ian Hacking, Representing and Intervening (1983)

Alchemist- Pieter Bruegel the Elder1558…ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Ορθολογικότητα

Α’ ΜΕΡΟΣ: ΑΝΑΠΑΡΙΣΤΩΝΤΑΣ

1. Τι είναι ο επιστημονικός ρεαλισμός;   2. Κατασκευές και αιτίες   3. Θετικισμός   4. Πραγματισμός   5. Ασυμμετρία   6. Αναφορά   7. Εσωτερικός ρεαλισμός   8. Ένα υποκατάστατο για την αλήθεια

ΔΙΑΛΕΙΜΜΑ: Τα πραγματικά και οι αναπαραστάσεις

Β’ ΜΕΡΟΣ: ΠΑΡΕΜΒΑΙΝΟΝΤΑΣ

9. Πείραμα   10. Παρατήρηση   11. Μικροσκόπια   12. Εικασίες, υπολογισμοί, μοντέλα, προσεγγίσεις   13. Η δημιουργία των φαινομένων   14. Μέτρηση   15. Βακώνεια θέματα   16. Πειραματισμός και επιστημονικός ρεαλισμός   / Περαιτέρω μελέτη

ΕΠΙΜΕΤΡΟ: Η επιστήμη στο έργο του Ian Hacking  ——————————

ΕΙΣΑΓΩΓΗ: ΟΡΘΟΛΟΓΙΚΟΤΗΤΑ

Thomas Wijck (1616-1677) alchemist.laboratory«Με ρωτάτε να σας πω ποια από τα χαρακτηριστικά των φιλοσόφων είναι πράγματι ιδιοσυγκρασίες;

Για παράδειγμα, η έλλειψη ιστορικής αίσθησης, το μίσος προς την ίδια την ιδέα του γίγνεσθαι, ο αιγυπτισμός τους.

Πιστεύουν ότι δείχνουν το σεβασμό τους για ένα θέμα όταν το απο-ιστορικοποιούν, sub specie aeterni – όταν το μετατρέπουν σε μούμια». (F. Nietzsche, Το Λυκόφως των Ειδώλων)

Εδώ και καιρό, οι φιλόσοφοι μετέτρεψαν την επιστήμη σε μούμια.

Όταν τελικά ξετύλιξαν το πτώμα και είδαν τα απομεινάρια μιας ιστορικής διαδικασίας εξέλιξης και ανακάλυψης, δημιούργησαν μεταξύ τους μια κρίση ορθολογικότητας. Αυτό συνέβη γύρω στα I960.

Αποτέλεσε κρίση, επειδή αναστάτωσε την παλιά μας παράδοση σκέψης, ότι η επιστημονική γνώση αποτελεί την κορωνίδα των επιτευγμάτων του ανθρώπινου λόγου (reason). Οι σκεπτικιστές αμφισβητούσαν πάντοτε το αυτάρεσκο πανόραμα της αθροιστικής και συσσωρεύσιμης ανθρώπινης γνώσης, αλλά τώρα πλέον αντλούσαν πολεμοφόδια από τις λεπτομέρειες της ιστορίας. Αφού εξέτασαν πολλά από τα λυπηρά περιστατικά στην επιστημονική έρευνα του παρελθόντος, ορισμένοι φιλόσοφοι άρχισαν να ανησυχούν για το αν ο λόγος παίζει μεγάλο ρόλο στη διανοητική αντιπαράθεση. Είναι ο λόγος αυτός που καθορίζει ποια θεωρία προσεγγίζει την αλήθεια ή ποια έρευνα πρέπει να επιδιώξουμε;

'Laboratoire et Table des Raports'Louis-Jacques Goussier Engraver1772Κατέστη ασαφές αν ο λόγος ήταν αυτός που όφειλε γα καθορίζει τέτοιες αποφάσεις. Κάποιοι, ίσως αυτοί που ήδη θεωρούσαν ότι η ηθική είναι αλληλένδετη με τον πολιτισμό και σχετική, υπέδειξαν ότι η «επιστημονική αλήθεια» αποτελεί κοινωνικό προϊόν, χωρίς κανένα εχέγγυο απόλυτης εγκυρότητας ή ακόμα και σχέση με αυτήν.

Από τότε που εμφανίστηκε αυτή η κρίση εμπιστοσύνης, η ορθολογικότητα ήταν ένα από τα δύο θέματα που θα βασάνιζαν τους φιλοσόφους της επιστήμης. Ρωτάμε: Τι πραγματικά γνωρίζουμε; Τι πρέπει να πιστεύουμε; Τι είναι απόδειξη; Ποιοι είναι οι ορθοί λόγοι (good reasons); Είναι η επιστήμη τόσο ορθολογική όσο πίστευαν οι άνθρωποι; Μήπως όλες αυτές οι συζητήσεις γύρω από το λόγο είναι μόνο ένα προπέτασμα καπνού για τεχνοκράτες;

Τέτοιου είδους ερωτήματα γύρω από τη διαδικασία του λογικού συλλογισμού και την πίστη ονομάζονται παραδοσιακά λογική και επιστημολογία. Αυτό το βιβλίο αναφέρεται σ’ αυτά.

Alchimiste.DavidTaniers1690Ο επιστημονικός ρεαλισμός (scientific realism) είναι το άλλο μείζον θέμα. Ρωτάμε: Τι είναι ο κόσμος; Τι είδους πράγματα βρίσκονται μέσα του; Τι είναι αληθινό σε αυτά; Τι είναι η αλήθεια; Είναι οι οντότητες που θεωρούνται δεδομένες από τους θεωρητικούς φυσικούς πραγματικές ή αποτελούν απλώς κατασκευάσματα του ανθρώπινου νου για την οργάνωση των πειραμάτων μας;

Αυτά αποτελούν ερωτήματα για την πραγματικότητα. Συνιστούν μεταφυσικά ερωτήματα. Αυτά έχω επιλέξει σ’ αυτό το βιβλίο, για να οργανώσω τα εισαγωγικά μου μαθήματα στη φιλοσοφία της επιστήμης.

Οι αντιπαραθέσεις τόσο γύρω από το λόγο όσο και την πραγματικότητα έχουν εδώ και καρό πολώσει τους φιλοσόφους της επιστήμης. Τα επιχειρήματα είναι σύγχρονα, δεδομένου ότι το μεγαλύτερο μέρος της φιλοσοφικής συζήτησης περί φυσικής επιστήμης περιστρέφεται σήμερα γύρω από το λόγο ή την πραγματικότητα, ή και τα δύο. Αλλά κανένα από τα δύο δεν είναι καινοφανές. Τα συναντούμε στην αρχαία Ελλάδα, όπου άρχισε το φιλοσοφείν περί της επιστήμης. Εγώ επέλεξα το ρεαλισμό, αλλά και η ορθολογικότητα θα εξυπηρετούσε εξίσου. Αυτά τα δύο διαπλέκονται. Η προσήλωση στο ένα δε συνεπάγεται τον αποκλεισμό του άλλου.

Temple.MusicΕίναι κάποια από τις δύο αυτές ερωτήσεις σημαντική; Αμφιβάλλω. Θέλουμε μεν να γνωρίζουμε τι είναι πραγματικά πραγματικό και τι αληθινά ορθολογικό. Ωστόσο, θα διαπιστώσετε ότι απορρίπτω τα περισσότερα ερωτήματα περί ορθολογικότητας και ότι είμαι ρεαλιστής μόνο στη βάση των πλέον πραγματιστικών λόγων.

Αυτή η στάση δε μειώνει το σεβασμό μου για το μέγεθος της ανάγκης μας για λόγο και πραγματικότητα, ούτε την αξία κάθε μιας από τις ιδέες αυτές, ως σημείο εκκίνησης.

Πρόκειται να μιλήσω για το τι είναι πραγματικό, αλλά, πριν συνεχίσουμε, θα πρέπει να προσπαθήσουμε να δούμε πώς προέκυψε μια «κρίση ορθολογικότητας» στην πρόσφατη φιλοσοφία της επιστήμης. Αυτό θα μπορούσε να συνιστά την «ιστορία ενός λάθους». Είναι η ιστορία που περιγράφει πώς από πρώτης τάξεως έργα εξήχθησαν κάπως παράτονα συμπεράσματα.

Οι ενδοιασμοί γύρω από το λόγο επηρεάζουν πολλά ρεύματα στη σύγχρονη ζωή, αλλά όσον αφορά στη φιλοσοφία της επιστήμης, αυτοί ξεκίνησαν ουσιαστικά με μια φημισμένη φράση που δημοσιεύτηκε πριν από είκοσι χρόνια:

Cornelius Varley1822Η ιστορία, αν ιδωθεί ως αποθήκη για κάτι περισσότερο από ανεκδοτολογικά περιστατικά ή χρονολογίες, θα μπορούσε να επιφέρει έναν αποφασιστικό μετασχηματισμό στην εικόνα εκείνη της επιστήμης, που μας διακατέχει σήμερα.

Αποφασιστικός μετασχηματισμός — ανεκδοτολογικά περιστατικά ή χρονολογίες— εικόνα της επιστήμης — διακατέχει — αυτές είναι οι εναρκτήριες λέξεις του φημισμένου βιβλίου του Thomas Kuhn, Η Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων (The Structure of Scientific Revolutions). To ίδιο το βιβλίο προκάλεσε έναν αποφασιστικό μετασχηματισμό και ακουσία ενέπνευσε μια κρίση ορθολογικότητας.

ΜΙΑ ΔΙΧΑΣΜΕΝΗ ΕΙΚΟΝΑ

Πώς μπόρεσε η ιστορία να προκαλέσει κρίση; Εν μέρει εξαιτίας τηςπροηγουμένης εικόνας της μουμιοποιημένης επιστήμης. Αρχικά, φαίνεταισαν να μην υπήρχε μόνο μία εικόνα. Ας πάρουμε για παράδειγμα δυο από τους κορυφαίους φιλοσόφους. Ο Rudolf Carnap και ο Karl Popper ξεκίνησαν και οι δυο την καριέρα τους στη Βιέννη και στη δεκαετία του ’30 διέφυγαν στο εξωτερικό. Ο Carnap στο Σικάγο και στο Λος Αντζελες και ο Popper στο Λονδίνο προετοίμασαν το έδαφος για πολλές κατοπινές συζητήσεις.

Compass of the Wise18th.centuryΔιαφωνούσαν σε πολλά σημεία, μόνο και μόνο επειδή συμφωνούσαν στα βασικά. Θεωρούσαν τις φυσικές επιστήμες εκπληκτικές και πίστευαν ότι η φυσική είναι η καλύτερη από αυτές, ότι αντιπροσωπεύει υποδειγματικά την ανθρώπινη ορθολογικότητα.

Θα ήταν ωραία να υπήρχε ένα κριτήριο για τη διάκριση της καλής επιστήμης από την κακή ανοησία και την κακοδιατυπωμένη εικασία.

Εδώ φτάνουμε στην πρώτη διαφωνία: Ο Carnap πίστευε ότι είναι σημαντικό να κάνουμε τη διάκριση με βάση τη γλώσσα, ενώ ο Popper θεωρούσε ότι η μελέτη των νοημάτων δεν έχει σχέση με την κατανόηση της επιστήμης. Ο Carnap έλεγε ότι η επιστημονική διαπραγμάτευση (discourse) έχει νόημα, ενώ οι μεταφυσικές συζητήσεις δεν έχουν. Οι προτάσεις που έχουν νόημα πρέπει να είναι καταρχήν επαληθεύσιμες, διαφορετικά δε δηλώνουν τίποτα για τον κόσμο.

Ο Popper πίστευε ότι η επαλήθευση ήταν παραπλανητική κατεύθυνση, επειδή οι ισχυρές επιστημονικές θεωρίες δεν μπορούν ποτέ να επαληθευτούν, καθώς το πεδίο τους είναι υπερβολικά ευρύ. Μπορούν ωστόσο να ελεγχθούν και ενδεχομένως να αποδειχτούν εσφαλμένες. Μια πρόταση είναι επιστημονική, αν είναι διαψεύσιμη. Κατά τη γνώμη του Popper, δεν είναι και τόσο κακό το να είσαι προεπιστημονικά μεταφυσικός, καθώς η μη διαψεύσιμη μεταφυσική είναι συχνά ο εικοτολογικός πρόγονος της διαψεύσιμης επιστήμης.

alchemist_bellows.TransmutationsΗ διάκριση εδώ προδίδει μια βαθύτερη διαφορά. Η επαλήθευση του Carnap αρχίζει από κάτω προς τα πάνω: Κάνε παρατηρήσεις και δες πώς αθροίζονται, ώστε να επικυρώσουν ή να επαληθεύσουν μια πιο γενική διατύπωση.

Η διάψευση του Popper αρχίζει από πάνω προς τα κάτω. Διαμόρφωσε πρώτα μια θεωρητική υπόθεση και μετά βγάλε συμπεράσματα και έλεγξε την αλήθεια τους.

Ο Carnap γράφει στο πλαίσιο μίας παράδοσης που ήταν κοινή από το δέκατο έβδομο αιώνα, μιας παράδοσης που ομιλεί περί «επαγωγικών επιστημών». Αρχικά, αυτό σήμαινε ότι ο ερευνητής έπρεπε να κάνει ακριβείς παρατηρήσεις, να διεξάγει πειράματα προσεχτικά και να καταγράφει με ειλικρίνεια τα αποτελέσματα ‘ μετά να κάνει γενικεύσεις και να περιγράφει τις αντιστοιχίες, και σταδιακά να επεξεργάζεται τις υποθέσεις και τις θεωρίες, αναπτύσσοντας συνεχώς νέες έννοιες, προκειμένου να κατανοήσει και να οργανώσει τα γεγονότα. Αν οι θεωρίες αντέξουν στους διαδοχικούς ελέγχους, τότε γνωρίζουμε κάτι για τον κόσμο. Ίσως και να οδηγηθούμε στους βαθύτερους νόμους της φύσης. Η φιλοσοφία του Carnap είναι η εκδοχή αυτής της στάσης στον εικοστό αιώνα. Θεωρούσε τις παρατηρήσεις μας ως θεμέλια της γνώσης μας και πέρασε τα ύστερα χρόνια της ζωής του προσπαθώντας να επινοήσει μια επαγωγική λογική, για να εξηγήσει πώς οι παρατηρησιακές ενδείξεις μπορούν να υποστηρίξουν υποθέσεις ευρείας εφαρμογής.

Amerigo VespucciΥπάρχει, ωστόσο, μια πιο πρώιμη παράδοση. Ο παλαιός ορθολογιστής Πλάτωνας θαύμαζε τη γεωμετρία και είχε σε λιγότερη υπόληψη την υψηλής ποιότητας μεταλλουργία, ιατρική ή αστρονομία της εποχής του. Αυτός ο σεβασμός για τη λογική παραγωγή διατηρήθηκε στη διδασκαλία του Αριστοτέλη, ο οποίος δίδαξε ότι η πραγματική γνώση – η επιστήμη – είναι ένα ζήτημα παραγωγής συμπερασμάτων από πρώτες αρχές διαμέσου αποδείξεων.

Ο Popper απεχθάνεται πλήρως την ιδέα των πρώτων αρχών, αλλά αποκαλείται συχνά παραγωγιστής. Αυτό συμβαίνει, επειδή πιστεύει ότι υπάρχει, μόνο μία λογική – η παραγωγική λογική. Ο Popper συμφωνούσε με τον David Hume, ο οποίος το 1739 πρότεινε ότι, στην καλύτερη περίπτωση, έχουμε απλώς μια ψυχολογική τάση να προβαίνουμε σε γενικεύσεις από την εμπειρία.

Robert.Fludd's- Utriusque CosmiHistoriaΑυτό δεν παρέχει κάποιο λόγο ή κάποια βάση για τις επαγωγικές μας γενικεύσεις, όπως άλλωστε η δυσπιστία ενός νεαρού απέναντι στον πατέρα του δεν είναι λόγος για να εμπιστευόμαστε περισσότερο το νεαρό από το γέρο άνδρα. Σύμφωνα με τον Popper, η ορθολογικότητα της επιστήμης δεν έχει καμία σχέση με το πόσο καλά «υποστηρίζουν» οι αποδείξεις μας τις υποθέσεις μας. Η ορθολογικότητα είναι θέμα μεθόδου ‘ αυτή η μέθοδος έγκειται στο σχήμα: εικασία και κατάρριψη {conjecture and refutation). Σχημάτισε τολμηρές υποθέοεις για τον κόσμο, βγάλε από αυτές κάποια παρατηρήσιμα συμπεράσματα. Κάνε έλεγχο, για να δεις αν αληθεύουν. Αν ναι, κάνε κι άλλους ελέγχους. Αν όχι, αναθεώρησε την εικασία ή καλύτερα επινόησε μια καινούργια.

Συμφωνά με τον Popper, μπορούμε να ποΰμε ότι μια υπόθεση που έχει περάσει πολλούς ελέγχους είναι «επιρρωμένη» (corroborated). Αλλά αυτό δε σημαίνει ότι υποστηρίζεται καλά από τα στοιχεία που έχουμε συλλέξει. Σημαίνει μόνο ότι αυτή η υπόθεση έχει παραμείνει στην επιφάνεια της ταραγμένης θάλασσας του κριτικού ελέγχου.

alchemist.library.labΟ Carnap, από την άλλη μεριά, προσπάθησε να δημιουργήσει μια θεωρία επικύρωσης, αναλύοντας τον τρόπο με τον οποίο οι ενδείξεις καθιστούν την υπόθεσή μας περισσότερο πιθανή. Οι οπαδοί του Popper (Ποπεριανοί) περιγελούν τους Καρναπιανούς, επειδή δεν έχουν διατυπώσει καμία βιώσιμη θεωρία της επικύρωσης. Οι Καρναπιανοί, για να ανταποδώσουν, υποστηρίζουν ότι ο λόγος του Popper για την επίρρωση είναι είτε κενός είτε ένας μεταμφιεσμένος τρόπος διαπραγμάτευσης της επικύρωσης.

ΠΕΔΙΑ ΜΑΧΗΣ

Ο Carnap θεωρούσε ότι τα νοήματα και μια θεωρία για τη γλώσσα έχουν σημασία για τη φιλοσοφία της επιστήμης. Ο Popper τα περιφρονούσε ως σχολαστικά. Ο Carnap προτιμούσε την επαλήθευση, για να διαχωρίζει την επιστήμη από τη μη επιστήμη. Ο Popper υποστήριζε τη διάψευση. Ο Carnap προσπάθησε να εξηγήσει αναλυτικά τον ορθό λόγο σε σχέση με μία θεωρία επικύρωσης (confirmation). Ο Popper θεωρούσε ότι η ορθολογικότητα έγκειται στη μέθοδο. Ο Carnap πίστευε ότι η γνώση έχει θεμέλια’ ο Popper υποστήριζε ότι δεν υπάρχουν θεμέλια και ότι όλη η γνώση μας είναι επισφαλής. Ο Carnap πίστευε στην επαγωγή’ ο Popper θεωρούσε ότι δεν υπάρχει άλλη λογική πέραν της παραγωγικής.

Richard Gaywood1660.liberal arts and planetary spheresΌλα αυτά δίνουν την εντύπωση ότι δεν υπήρχε κάποια καθιερωμένη «εικόνα» της επιστήμης στη δεκαετία πριν γράψει ο Kuhn. Συμβαίνει το αντίθετο: Όποτε συναντούμε δύο φιλοσόφους, οι οποίοι αντιπαρατίθενται ακριβώς σε πέντε-έξι σημεία, γνωρίζουμε ότι στην ουσία συμφωνούν σχεδόν σε όλα. Μοιράζονται μία εικόνα της επιστήμης, μια εικόνα την οποία απορρίπτει ο Kuhn. Αν δύο άνθρωποι διαφωνούν πραγματικά σε μεγάλα θέματα, ποτέ δε θα έβρισκαν αρκετά κοινά σημεία, ώστε να διαφωνούν στις λεπτομέρειες μία προς μία.

ΚΟΙΝΑ ΣΗΜΕΙΑ

Ο Popper και ο Carnap θεωρούν ότι η φυσική επιστήμη αποτελεί το καλύτερο παράδειγμα ορθολογικής σκέψης. Τώρα, ας προσθέσουμε μερικές κοινές τους πεποιθήσεις. Ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούν αυτές τις πεποιθήσεις διαφέρει. Το ζήτημα είναι ότι είναι κοινές.

Και οι δύο θεωρούν ότι υπάρχει μια αρκετά σαφής διάκριση μεταξύ παρατήρησης και θεωρίας. Και οι δύο θεωρούν ότι η αύξηση της γνώσης είναι γενικά αθροιστική. Ο Popper μπορεί να αναζητά τις απορρίψεις, αλλά θεωρεί την επιστήμη ω]ς εξελικτική και ως κατευθυνόμενη προς τη μόνη αληθή θεωρία του σύμπαντος. Και οι δύο θεωρούν ότι η επιστήμη έχει μια αρκετά σφιχτή παραγωγική δομή. Και οι δύο θεωρούσαν ότι η επιστημονική ορολογία είναι ή οφείλει να είναι αρκετά ακριβής. Και οι δύο πίστευαν στην ενότητα της επιστήμης.

winterscene.brooklynΑυτό σημαίνει αρκετά πράγματα. Όλες οι επιστήμες θα έπρεπε να χρησιμοποιούν τις ίδιες μεθόδους, έτσι ώστε οι ανθρωπιστικές επιστήμες να έχουν την ίδια μεθοδολογία με τη φυσική. Επιπλέον, τουλάχιστον οι φυσικές επιστήμες αποτελούν τμήμα μίας επιστήμης και θα περιμέναμε η βιολογία να ανάγεται στη χημεία, όπως η χημεία ανάγεται στη φυσική. Ο Popper κατέληξε να πιστεύει ότι ένα τουλάχιστον μέρος της ψυχολογίας και του κοινωνικού κόσμου δεν αναγόταν αυστηρά στο φυσικό κόσμο, αλλά ο Carnap δεν είχε τέτοιους ενδοιασμούς. Ήταν θεμελιωτής μιας σειράς τόμων υπό το γενικό τίτλο: Η Εγκυκλοπαίδεια της Ενοποιημένης Επιστήμης.

Και οι δύο συμφώνησαν ότι υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στο πλαίσιο αιτιολόγησης (context of justification) και το πλαίσιο ανακάλυψης (context of discovery). Οφείλουμε τους όρους αυτούς στον Hans Reichenbach, έναν τρίτο διακεκριμένο πρόσφυγα της φιλοσοφίας αυτής της γενιάς. Στην περίπτωση μιας ανακάλυψης, οι ιστορικοί, οι οικονομολόγοι, οι κοινωνιολόγοι ή οι ψυχολόγοι θα κάνουν μια σειρά ερωτήσεων:

Brueghel .invidiaΠοιος έκανε την ανακάλυψη; Πότε; Ήταν καθαρή τύχη, μια ιδέα κλεμμένη από έναν ανταγωνιστή ή η ανταμοιβή είκοσι ετών αδιάκοπου μόχθου; Ποιος πλήρωσε για την έρευνα; Ποιο θρησκευτικό ή κοινωνικό περιβάλλον υποβοήθησε ή παρεμπόδισε αυτήν την εξέλιξη; Όλα αυτά είναι ερωτήματα που αφορούν στο πλαίσιο της ανακάλυψης.

Τώρα αναλογιστείτε το τελικό διανοητικό προϊόν: μια υπόθεση, μια θεωρία ή πεποίθηση. Είναι εύλογο, υποστηρίζεται από τις ενδείξεις, επικυρώνεται από το πείραμα, επαληθεύεται από αυστηρούς ελέγχους; Αυτά είναι ερωτήματα για την αιτιολόγηση ή την ορθότητα (soundness). Οι φιλόσοφοι ενδιαφέρονται για την αιτιολόγηση, τη λογική, το αίτιο, την ορθότητα, τη μεθοδολογία. Οι ιστορικές συνθήκες της ανακάλυψης, οι ψυχολογικές ιδιορρυθμίες, οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, το οικονομικό περιβάλλον δεν αποτελούν επαγγελματική ανησυχία του Popper ή του Carnap. Χρησιμοποιούν την ιστορία αποκλειστικά για λόγους χρονολόγησης ή για ανεκδοτολογικά παραδείγματα, ακριβώς όπως ανέφερε ο Kuhn.

Arabic_alchemy_Kitab.alAqalimΔεδομένου ότι η περιγραφή της επιστήμης από τον Popper είναι πιο δυναμική και διαλεκτική, το έργο του συγγενεύει περισσότερο με αυτό του ιστορικιστή Kuhn απ’ ό,τι οι μονότονες τυπικότητες του έργου του Carnap πάνω στην επικύρωση ‘ ωστόσο, κατά έναν ουσιαστικό τρόπο, οι φιλοσοφίες του Carnap και του Popper είναι διαχρονικές: έξω από το χρόνο, έξω από την ιστορία.

ΘΟΛΩΝΟΝΤΑΣ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ

Προτού εξηγήσουμε γιατί ο Kuhn διαφωνεί με τους προκατόχους του, μπορούμε εύκολα να φτιάξουμε έναν κατάλογο αντιθέσεων, αν εξετάσουμε απλώς τα κοινά σημεία των Popper/Carnap και αρνηθούμε τα πάντα. Ο Kuhn πρεσβεύει ότι:

-Δεν υπάρχει σαφής διάκριση μεταξύ παρατήρησης και θεωρίας.

-Η επιστήμη δεν είναι σωρευτική.

-Μια ζωντανή επιστήμη δεν έχει αυστηρή παραγωγική δομή.

-Οι εν ζωή επιστημονικές έννοιες δεν είναι ιδιαίτερα ακριβείς.

Hermes Trismegistus ca 1570-Η επιστήμη δεν είναι μεθοδολογικά ενιαία: υπάρχουν πολλά ασύνδετα

εργαλεία, τα οποία χρησιμοποιούνται για διάφορα είδη έρευνας.

-Οι ίδιες οι επιστήμες είναι διαιρεμένες. Αποτελούνται από μια πλειάδα μικρών κλάδων, οι οποίοι επικαλύπτονται μόνο εν μέρει, ενώ πολλοί απ’ αυτούς με το πέρασμα του χρόνου δεν μπορούν καν να κατανοήσουν ο ένας τον άλλο. (Είναι ειρωνεία ότι το δημοφιλέστερο έργο του Kuhn εμφανίστηκε στην εκφυλιζόμενη σειρά, Η Εγκυκλοπαίδεια της Ενοποιημένης Επιστήμης).

-Το πλαίσιο της αιτιολόγησης δεν μπορεί να διαχωριστεί από το πλαίσιο της ανακάλυψης.

-Η επιστήμη υπάρχει εν χρόνω και είναι κατ’ ουσίαν ιστορική.

ΤΙΘΕΤΑΙ Η ΛΟΓΙΚΗ ΥΠΟ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ;

Jacob van Maerlant's poem Der Naturen BloemeΜέχρι στιγμής παρέλειψα το πρώτο σημείο στο οποίο συμφωνούν οι Popper και Carnap, δηλαδή ότι η φυσική επιστήμη είναι το πρότυπο της ορθολογικότητας, ο πολύτιμος λίθος του ανθρώπινου λόγου. Πίστευε ο Kuhn ότι η επιστήμη είναι ανορθολογική; Όχι ακριβώς. Αυτό δε σημαίνει όμως ότι τη θεωρούσε «ορθολογική». Αμφιβάλλω αν ενδιαφερόταν καθόλου για το ερώτημα αυτό.

Τώρα θα πρέπει να ανατρέξουμε σε μερικούς από τους προβληματισμούς του Kuhn, τόσο για να κατανοήσουμε τον παραπάνω κατάλογο των αρνήσεων όσο και για να δούμε πώς σχετίζονται όλα με την ορθολογικότητα.

ice.age.cave-artΜην περιμένετε να είναι ο Kuhn τόσο ξένος με τους προκατόχους του, όσο ίσως φαίνεται. Η σημείο προς σημείο αντιπαράθεση ανάμεσα σε φιλοσόφους υποδεικνύει μια βαθύτερη συμφωνία στα βασικά, και από κάποια άποψη ο Kuhn αντιπαρατίθεται σημείο προς σημείο με τους Carnap και Popper.

ΚΑΝΟΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Η πλέον φημισμένη λέξη του Kuhn είναι το Παράδειγμα, την οποία θα εξετάσουμε σύντομα. Πρώτα θα πρέπει να αναλογιστούμε την τακτοποιημένη δομή της επανάστασης του Kuhn: κανονική επιστήμη, κρίση, επανάσταση, νέα κανονική επιστήμη,

Η θέση περί κανονικής επιστήμης υποστηρίζει ότι ένα καθιερωμένο παρακλάδι της επιστήμης ασχολείται κυρίως με σχετικά ελάσσονος σημασίας ζητήματα της τρέχουσας θεωρίας. Η κανονική επιστήμη επιλύει γρίφους. Σχεδόν οποιαδήποτε καλά επεξεργασμένη θεωρία, γύρω από οτιδήποτε, θα αποτύχει σε κάποιο σημείο να συνδεθεί με τα πραγματικά γεγονότα – «Κάθε θεωρία γεννιέται διαψευσμένη».  Battle_of_Orsha.poland.medievalΤέτοιες αποτυχίες σε μία κατά τα άλλα ελκυστική και χρήσιμη θεωρία omxoxom ανωμαλίες. Ελπίζει κανείς ότι με μικρές μάλλον μετατροπές η θεωρία μπορεί να επιδιορθωθεί, έτσι ώστε να εξηγεί και να απομακρύνει αυτά τα μικρά αντιπαραδείγματα. Ένα μέρος της κανονικής επιστήμης ασχολείται με τη μαθηματική έκφραση της θεωρίας, έτσι ώστε η θεωρία να γίνεται πιο κατανοητή, οι συνέπειές της πιο εμφανείς και η σύνδεσή της με τα φυσικά φαινόμενα πιο συνεκτική. Μεγάλο μέρος της κανονικής επιστήμης αποτελεί τεχνολογική εφαρμογή.

Κάποιο μέρος της κανονικής επιστήμης είναι η πειραματική επεξεργασία και διασαφήνιση των γεγονότων, τα οποία εμπλέκονται στη θεωρία. Κάποιο μέρος της κανονικής επιστήμης είναι η εκλεπτυσμένη μέτρηση των μεγεθών, τα οποία η θεωρία υποδεικνύει ως σημαντικά.

kangxi.emperorΣυχνά, ο σκοπός είναι απλώς να εξαγάγουμε έναν ακριβή αριθμό με ευφυή μέσα. Αυτό δε γίνεται ούτε για να ελέγξουμε ούτε για να επικυρώσουμε τη θεωρία. Η κανονική επιστήμη, δυστυχώς, δε συμμετέχει καθόλου στο παιχνίδι της επικύρωσης, της επαλήθευσης, της διάψευσης ή της εικασίας και κατάρριψης. Από την άλλη μεριά, συσσωρεύει εποικοδομητικά ένα σύνολο γνώσεων και εννοιών σε κάποιον τομέα.

ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Μερικές φορές οι ανωμαλίες δεν εξαλείφονται, αλλά συσσωρεύονται η μία πάνω στην άλλη. Ορισμένες ίσως να αποδειχθούν ιδιαίτερα φορτικές. Συγκεντρώνουν την ενέργεια των πιο δραστήριων μελών της ερευνητικής κοινότητας. Ωστόσο, όσο περισσότερα άτομα δουλεύουν πάνω στις αποτυχίες μιας θεωρίας, τόσο χειρότερα γίνονται τα πράγματα. Τα αντιπαραδείγματα συσσωρεύονται. Μια ολόκληρη θεωρητική προοπτική διαγράφεται νεφελώδης. Ο κλάδος περνάει κρίση. Ένα πιθανό αποτέλεσμα είναι να προκύψει μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση, που χρησιμοποιεί καινοφανείς έννοιες. Τα προβληματικά φαινόμενα γίνονται αίφνης κατανοητά, υπό το φως αυτών των νέων ιδεών.

reform_taika eraΠολλοί μελετητές, ίσως συχνότερα οι νεότεροι, προσηλυτίζονται στις νέες υποθέσεις, παρόλο που μπορεί να υπάρχουν μερικοί τελευταίοι υπερασπιστές, οι οποίοι μπορεί να μην καταλαβαίνουν καν τις αλλαγές που λαμβάνουν χώρα στον τομέα τους. Καθώς η νέα θεωρία καταγράφει ραγδαίες προόδους, οι παλιές ιδέες παραγκωνίζονται. Μια επανάσταση έχει συμβεί.

Η νέα θεωρία, όπως και οποιαδήποτε άλλη, γεννιέται διαψευσμένη. Μια νέα γενιά μελετητών καταπιάνεται με τις ανωμαλίες. Προκύπτει μια νέα κανονική επιστήμη. Αρχίζουμε πάλι από την αρχή ‘ επιλύουμε γρίφους, προβαίνουμε σε εφαρμογές, εκφράζουμε με μαθηματικά, επεξεργαζόμαστε πειραματικά φαινόμενα, μετράμε.

william.bradfordΤα ενδιαφέροντα της νέας κανονικής επιστήμης ενδέχεται να διαφέρουν σημαντικά από το σώμα της γνώσης που εκτόπισε. Ας πάρουμε το λιγότερο αμφιλεγόμενο παράδειγμα, δηλαδή τη μέτρηση. Η νέα κανονική επιστήμη μπορεί να υποδεικνύει διαφορετικά πράγματα προς μέτρηση και να αδιαφορεί για τις ακριβείς μετρήσεις της προκατόχου της. Το δέκατο ένατο αιώνα οι χημικοί αναλυτές εργάστηκαν σκληρά, για να καθορίσουν τα ατομικά βάρη. Κάθε στοιχείο μετρήθηκε με ακρίβεια τουλάχιστον τριών δεκαδικών ψηφίων.

Τότε, γύρω στα 1920, η νέα φυσική ξεκαθάρισε ότι τα στοιχεία που υπάρχουν στη φύση είναι μείγματα ισοτόπων. Σε πολλά πρακτικά ζητήματα εξακολουθεί να είναι χρήσιμο να γνωρίζουμε ότι το χλώριο έχει ατομικό βάρος 35,453.

H.L.Katz, Miss Mary - H.L.Katz / Miss Mary / Paint./ 1926 - H.L.Katz / Miss Mary / Peint./ 1926Αλλά αυτό είναι ένα γεγονός εντελώς συμπτωματικό για τον πλανήτη μας. Η βαθύτερη ουσία είναι ότι το χλώριο έχει δύο σταθερά ισότοπα, το 35 και το 37. (Αυτά δεν είναι τα ακριβή νούμερα, εξαιτίας ενός πρόσθετου παράγοντα που λέγεται ενέργεια σύνδεσης.) Αυτά τα ισότοπα αναμειγνύονται εδώ στη γη σε αναλογίες 75,53% και 24,47%.

Η «ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ» ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙΝΟΦΑΝΗΣ

Η ιδέα της επιστημονικής επανάστασης δεν είναι του Kuhn. Εδώ και καιρό κυκλοφορεί η ιδέα της Κοπερνίκειας επανάστασης ή της «επιστημονικής επανάστασης», που μεταμόρφωσε την πνευματική ζωή στον 17ο αιώνα. Στη δεύτερη έκδοση του βιβλίου του Κριτική τον Καθαρού Λόγου (1787) ο Kant μιλά για τη «διανοητική επανάσταση», με την οποία ο Θαλής ή κάποιος άλλος αρχαίος μεταμόρφωσε τα εμπειρικά μαθηματικά σε καταδεικτική απόδειξη (demonstrative proof).

Alexander Rodchenko - War of the Future1930Πράγματι, η ιδέα της επανάστασης στην επιστημονική σφαίρα είναι σχεδόν σύγχρονη με αυτήν της πολιτικής επανάστασης. Και οι δύο εδραιώθηκαν με τη Γαλλική Επανάσταση (1789) και την επανάσταση στη χημεία (ας πούμε το 1785). Αυτή δεν ήταν η αρχή φυσικά.

Οι Άγγλοι έκαναν την «ένδοξη επανάστασή» τους (και μάλιστα αναίμακτη) το 1688, ακριβώς όταν γινόταν αντιληπτό ότι μία επιστημονική επανάσταση συνέβαινε και στις συνειδήσεις ανδρών και γυναικών (Ι.Β. Cohen, «The eighteenth century origins of the concept of scientific revolution», Journal for the History of Ideas 37 (1976), σσ. 257-88).

Υπό την καθοδήγηση του Lavoisier η φλογιστική θεωρία της καύσης αντικαταστάθηκε από τη θεωρία της οξείδωσης. Περίπου την ίδια εποχή, όπως τόνισε ο Kuhn, συνέβη ένας ολικός μετασχηματισμός σε πολλές χημικές έννοιες, όπως στις έννοιες μείγμα, ένωση, στοιχείο, ουσία κ.λπ. Για να κατανοήσουμε τον Kuhn ορθά, δεν πρέπει να επικεντρωνόμαστε σε μεγάλες επαναστάσεις όπως αυτή. Είναι καλύτερα να έχουμε στο μυαλό μας μικρότερες επαναστάσεις στη χημεία.

Liubov Popova, textile design1924Ο Lavoisier δίδαξε ότι το οξυγόνο είναι η αρχή της οξύτητας ‘ αυτό σημαίνει ότι κάθε οξύ είναι μία χημική ένωση του οξυγόνου. Ένα από τα πιο ισχυρά οξέα (τότε και τώρα) ονομαζόταν μουριατικό οξύ. Το 1774 αποδείχθηκε πώς μπορεί να απελευθερωθεί αέριο από αυτό. Το αέριο ονομάστηκε αποφλογιστικοποιημένο μουριατικό οξΰ. Μετά το 1785, το ίδιο αυτό αέριο αναπόφευκτα μετονομάστηκε οξυγονοποιημένο μουριατικό οξύ. Το 1811 ο Humphry Davy απέδειξε ότι αυτό το αέριο είναι ένα στοιχείο και  συγκεκριμένα το χλώριο. Το μουριατικό οξΰ είναι το δικό μας υδροχλωρικό οξύ, HCl. Δεν περιέχει οξυγόνο. Επομένως η αντίληψη του Lavoisier περί οξύτητας ανατράπηκε. Αυτό το γεγονός, στην εποχή του, ονομάστηκε αρκετά εύστοχα επανάσταση. Έφερε επίσης το Κουνιανό χαρακτηριστικό ότι υπήρχαν και κάποιοι επιφυλακτικοί από την παλιά σχολή.

Ο μεγαλύτερος χημικός αναλυτής της Ευρώπης, ο J. J. Berzelius (1779-1848), δεν παραδέχτηκε ποτέ δημοσίως ότι το χλώριο ήταν ένα στοιχείο και όχι μια χημική ένωση του οξυγόνου.

cl.monet.Cart_on_Snow_Covered_Road1865Η ιδέα της επιστημονικής επανάστασης δεν αμφισβητεί εγγενώς την επιστημονική ορθολογικότητα.

Ενώ είχαμε την ιδέα της επανάστασης για μεγάλο διάστημα, εξακολουθούσαμε ωστόσο να είμαστε καλοί ορθολογιστές. Αλλά ο Kuhn εισάγει την ιδέα ότι κάθε κανονική επιστήμη ενέχει το σπόρο της ίδιας της καταστροφής της. Αυτή είναι μια αντίληψη αιώνιας επανάστασης. Ακόμα κι αυτή δεν είναι απαραιτήτως ανορθολογική. Θα μπορούσε η αντίληψη του Kuhn, ότι η επανάσταση είναι εναλλαγή «Παραδειγμάτων», να συνιστά πρόκληση για την ορθολογικότητα;

ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΩΣ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑ

g.klimtThe_Black_Feather_Hat1910Το «Παράδειγμα» (Paradigm) είναι μια λέξη πολύ της μόδας τα τελευταία είκοσι χρόνια, χάρη στον Kuhn. Είναι μια πολύ καλή λέξη από το παρελθόν, που εισήχθη απευθείας από την ελληνική στην αγγλική γλώσσα 500 χρόνια πριν. Σημαίνει ένα πρότυπο (pattern), ένα υπόδειγμα (exemplar) ή μοντέλο (model). Η λέξη είχε μια τεχνική χρήση.

Όταν μαθαίνεις μια ξένη γλώσσα παπαγαλιστί, μαθαίνεις για παράδειγμα πώς να κλίνεις το ρήμα amo (απαρέμφατο: amare) (αγαπώ) ως amo, amas, amat… και μετά κλίνεις ρήματα αυτής της κατηγορίας ακολουθώντας αυτό το μοντέλο, το οποίο ονομάζεται Παράδειγμα. Ένας άγιος, με του οποίου το πρότυπο ζούμε τις ζωές μας, ονομαζόταν επίσης Παράδειγμα. Αυτή είναι η λέξη που ο Kuhn διέσωσε από την αφάνεια.

Έχει ειπωθεί ότι στη Δομή ο Kuhn χρησιμοποιεί τη λέξη «Παράδειγμα» με 22 διαφορετικούς τρόπους. Αργότερα ο ίδιος επικεντρώθηκε σε δύο σημασίες. Η μία είναι το «Παράδειγμα ως επίτευγμα». Κατά τη διάρκεια μιας επανάστασης υπάρχει συνήθως μια υποδειγματική επιτυχία στη λύση ενός παλιού προβλήματος με έναν εντελώς καινούργιο τρόπο, χρησιμοποιώντας νέες έννοιες. Αυτή η επιτυχία χρησιμεύει ως μοντέλο για την επόμενη γενιά μελετητών, που προσπαθούν να αντιμετωπίσουν άλλα προβλήματα με τον ίδιο τρόπο.

Paul-Gauguin-Blue-Trees1888Υπάρχει εδώ το στοιχείο της παπαγαλίας, όπως και στην κλίση των λατινικών ρημάτων με κατάληξη -are. Υπάρχει επίσης ένα πιο φιλελεύθερο στοιχείο μοντελοποίησης, όπως όταν κάποιος θεωρεί τον αγαπημένο του άγιο ως Παράδειγμά του, ως πρότυπο προς μίμηση. Το Παράδειγμα ως επίτευγμα είναι το πρότυπο προς μίμηση της κανονικής επιστήμης.

Τίποτα στην ιδέα του Παραδείγματος ως επιτεύγματος δεν αντιτίθεται στην επιστημονική ορθολογικότητα – ακριβώς το αντίθετο.

ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΩΣ ΟΜΑΔΑ ΚΟΙΝΩΝ ΑΞΙΩΝ

Όταν ο Kuhn γράφει για την επιστήμη, δεν εννοεί συνήθως την τεράστια μηχανή της σύγχρονης επιστήμης αλλά μάλλον μικρές ομάδες ερευνητών, οι οποίοι ακολουθούν μία ερευνητική γραμμή. Αυτό το αποκάλεσε «κλαδική μήτρα» (disciplinary matrix), η οποία αποτελείται από αλληλεπιδρώσες ερευνητικές ομάδες με κοινά προβλήματα και στόχους. Μπορεί να αριθμεί περίπου εκατό ανθρώπους στην πρώτη γραμμή, συν τους σπουδαστές και τους βοηθούς. Μια τέτοια ομάδα μπορεί συχνά να αναγνωριστεί από έναν αμαθή ή από έναν κοινωνιολόγο που αγνοεί πλήρως τη συγκεκριμένη επιστήμη.

Vincent van Gogh.backyards_old_houses_sonw1885Ο αμαθής σημειώνει απλώς ποιος αλληλογραφεί με ποιον, ποιος τηλεφωνεί, ποιος είναι στις λίστες αποστολής των δοκιμίων, ποιος είναι προσκαλεσμένος στις αμέτρητες συγκεντρώσεις των ειδικών του κλάδου, όπου πληροφορίες από πρώτο χέρι ανταλλάσσονται χρόνια πριν δημοσιευτούν. Τα κοινά σύνολα παραπομπών στο τέλος των δημοσιευμένων άρθρων είναι ένα καλό στοιχείο. Τις αιτήσεις για χρήματα επιμελούνται «ομότεχνοι κριτικοί». Αυτοί οι ομότεχνοι κριτικοί συνιστούν έναν πρόχειρο οδηγό στην κλαδική μήτρα μιας χώρας, αλλά τέτοιες μήτρες είναι συχνά διεθνείς.

Μέσα σε μια τέτοια ομάδα υπάρχει μια κοινή σειρά μεθόδων, κριτηρίων και βασικών υποθέσεων. Αυτά μεταφέρονται στους σπουδαστές, ενσταλάζονται στα εγχειρίδια, χρησιμοποιούνται στο να αποφασιστεί ποια έρευνα θα υποστηριχθεί, ποια προβλήματα έχουν σημασία, ποιες λύσεις είναι αποδεκτές, ποιος προάγεται, ποιος κρίνει τα άρθρα, ποιος δημοσιεύει, ποιος εξαφανίζεται. Αυτό είναι ένα Παράδειγμα ως ομάδα κοινών αξιών.

Boys Town - Chris ColesΤο Παράδειγμα ως ομάδα κοινών αξιών συνδέεται τόσο στενά με το Παράδειγμα ως επίτευγμα, ώστε να είναι φυσικό να χρησιμοποιείται η ίδια λέξη «Παράδειγμα». Μία από τις κοινές αξίες είναι το επίτευγμα. Το επίτευγμα ορίζει ένα κριτήριο τελειότητας, ένα μοντέλο έρευνας και μια τάξη ανωμαλιών για τις οποίες αξίζει κανείς να προβληματίζεται. Εδώ η λέξη «αξίζει» είναι διφορούμενη. Σημαίνει ότι, εντός του πλαισίου των εννοιολογικών περιορισμών που τίθενται από το αρχικό επίτευγμα, αυτού του είδους η εργασία προσφέρει διανοητική ικανοποίηση.

Σημαίνει επίσης ότι αυτό είναι το είδος της εργασίας που ο κλάδος ανταμείβει με προώθηση, χρηματοδότηση, σπουδαστές που βοηθούν στην έρευνα κ.ο.κ.

Μήπως τελικά διαβλέπουμε ένα ίχνος ανορθολογικότητας; Μήπως αυτές οι αξίες είναι απλώς κοινωνικές κατασκευές; Μήπως αυτές οι ιεροτελεστίες μύησης και περάσματος είναι ακριβώς του ίδιου είδους που μελετούν οι κοινωνικοί ανθρωπολόγοι σε μέρη του δικού μας και άλλων πολιτισμών, που δεν έχουν μεγάλες αξιώσεις στο λόγο; Ίσως, αλλά και τι μ’ αυτό;

Wassily Kandinsky - Upward1929Η επιδίωξη της αλήθειας και του λόγου θα οργανώνεται αναμφίβολα συμφωνά με τους ίδιους κοινωνικούς τύπους με τους οποίους οργανώνονται και οι άλλες επιδιώξεις, όπως η ευτυχία ή η γενοκτονία.Το γεγονός ότι οι επιστήμονες είναι άνθρωποι και ότι οι επιστημονικές κοινότητες είναι κοινότητες, δε θέτει – ακόμη – υπό αμφισβήτηση τον επιστημονικό ορθολογισμό.

ΠΡΟΣΗΛΥΤΙΣΜΟΣ

Η απειλή για τον ορθολογισμό προέρχεται βασικά από την αντίληψη του Kuhn για την επαναστατική αλλαγή Παραδείγματος. Τη συγκρίνει με το θρησκευτικό προσηλυτισμό και με το φαινόμενο μιας αλλαγής gestalt. Αν σχεδιάσεις το προοπτικό σχήμα ενός κύβου σε ένα κομμάτι χαρτί, μπορείς να το δεις άλλοτε να βλέπει προς μια κατεύθυνση, άλλοτε προς μια διαφορετική κατεύθυνση. Ο Wittgenstein χρησιμοποίησε ένα σχήμα που μπορεί να ιδωθεί πότε ως λαγός και πότε ως πάπια.

Ο θρησκευτικός προσηλυτισμός θεωρείται ως μια γιγαντιαία εκδοχή ενός παρόμοιου φαινομένου, που συνεπιφέρει μια ριζική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει κανείς τη ζωή.

vangoghΟι αλλαγές gestalt δεν ενέχουν λογικούς συλλογισμούς. Μπορεί να υπάρχει έλλογος θρησκευτικός προσηλυτισμός – ένα γεγονός που υπογραμμίζεται περισσότερο στην καθολική παράδοση παρά στην προτεσταντική. Αντ’ αυτού, ο Kuhn φαίνεται να προτιμά την αντίληψη του «ξαναγεννήματος».

Θα μπορούσε επίσης να μνημονεύσει τον Pascal, ο οποίος πίστευε ότι ένας καλός τρόπος να γίνεις πιστός είναι να ζήσεις ανάμεσα σε πιστούς, ασχολούμενος αδιάφορα με την τελετουργία μέχρι να καταστεί αληθινή.

Τέτοιες σκέψεις δε δείχνουν ότι μια μη ορθολογική αλλαγή πεποίθησης δε θα μπορούσε να είναι και μια στροφή από το λιγότερο λογικό στο περισσότερο λογικό δόγμα. Ο ίδιος ο Kuhn μας εξωθεί να αλλάξουμε την οπτική μας εικόνα, να σταματήσουμε να θεωρούμε ότι η εξέλιξη στην επιστήμη υπόκειται μόνο στους παλιούς κανόνες της ορθολογικότητας και της λογικής. Σημαντικότερο είναι ότι προτείνει μια νέα εικόνα: μετά από μια αλλαγή Παραδείγματος, τα μέλη της νέας κλαδικής μήτρας «ζουν σε ένα διαφορετικό κόσμο» από τους προκατόχους τους.

WangMeng-The-Simple-Retreat1370ΑΣΥΜΜΕΤΡΙΑ

Το να ζεις σε ένα διαφορετικό κόσμο φαίνεται να έχει ένα σημαντικό επακόλουθο. Ίσως θελήσουμε να συγκρίνουμε τα πλεονεκτήματα ενός παλιού με τα πλεονεκτήματα ενός διάδοχου Παραδείγματος. Η επανάσταση είναι εύλογη μόνο αν η νέα θεωρία προσαρμόζεται στα γνωστά δεδομένα καλύτερα από την παλιά. Αντί γι’ αυτό, ο Kuhn θεωρεί ότι μπορεί να μην είναι καν δυνατή η διατύπωση των ιδεών της παλιάς θεωρίας στη γλώσσα της νέας. Μια νέα θεωρία είναι και μια καινούργια γλώσσα. Πραγματικά δεν υπάρχει τρόπος να βρούμε μια γλώσσα ουδέτερη ως προς τη θεωρία, στην οποία να διατυπώσουμε και μετά να συγκρίνουμε τις δύο θεωρίες.

Αυτάρεσκα, συνηθίζαμε να θεωρούμε ότι η διάδοχη θεωρία θα ενσωμάτωνε τις ανακαλύψεις της προκατόχου της. Κατά την άποψη του Kuhn, μπορεί να μην έχει καν τη δυνατότητα να διατυπώσει αυτές τις ανακαλύψεις. Η παλιά εικόνα μας για την ανάπτυξη της γνώσης ήταν μια εικόνα συσσώρευσης της γνώσης, παρ’ όλες τις περιστασιακές αντιθέσεις. Ο Kuhn υποστηρίζει ότι μολονότι η εκάστοτε κανονική επιστήμη μπορεί να είναι αθροιστική, η επιστήμη γενικά δεν είναι έτσι. Συνήθως, μετά από μια επανάσταση ένα μεγάλο τμήμα της χημείας ή της βιολογίας ή οποιασδήποτε επιστήμης θα ξεχαστεί και θα είναι προσπελάσιμο μόνο από τον ιστορικό, ο οποίος αποκτά με κόπο ένα εγκαταλελειμμένο κοσμοείδωλο.

communist-rocket-zagrebΟι κριτικοί φυσικά θα διαφωνήσουν για το πόσο «σύνηθες» είναι αυτό. Θα υποστηρίξουν – με κάποιο δίκιο – ότι η χαρακτηριστικότερη περίπτωση είναι αυτή όπου, για παράδειγμα, η κβαντική θεωρία της σχετικότητας ενσωματώνει την κλασική σχετικότητα.

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ

Ο Kuhn ξαφνιάστηκε με τον τρόπο που το έργο του (και το έργο άλλων) προκάλεσε μια κρίση ορθολογικότητας. Στη συνέχεια έγραψε ότι ποτέ δε σκόπευε να αρνηθεί τις καθιερωμένες αρετές των επιστημονικών θεωριών.

Οι θεωρίες πρέπει να είναι ακριβείς, δηλαδή να ταιριάζουν σε γενικές γραμμές με τα διαθέσιμα πειραματικά δεδομένα. Θα πρέπει να είναι εσωτερικά συνεπείς, αλλά και συνεπείς προς άλλες αποδεκτές θεωρίες. Θα πρέπει να έχουν ευρύ πεδίο εφαρμογής και να είναι πλούσιες σε συνέπειες. Θα πρέπει να είναι απλές στη δομή τους και να οργανώνουν τα γεγονότα με έναν κατανοητό τρόπο.

TahirSalahov-Cordoba-Spain1975.azerbaijanΘα πρέπει να είναι καρποφόρες, να αποκαλύπτουν νέα γεγονότα, νέες τεχνικές, νέες σχέσεις. Μέσα σε μια κανονική επιστήμη, τα κρίσιμα πειράματα, τα οποία αποφασίζουν μεταξύ ανταγωνιστικών υποθέσεων που χρησιμοποιούν τις ίδιες έννοιες, μπορεί να είναι σπάνια, αλλά δεν είναι απίθανα.

Τέτοιες παρατηρήσεις μοιάζουν να είναι πολύ μακριά από τον εκλαϊκευμένο Kuhn της Δομής. Αλλά ο ίδιος προχωρεί σε δύο θεμελιώδη σημεία. Πρώτον, οι πέντε παραπάνω αξίες του, μαζί με άλλες του ίδιου είδους, δεν επαρκούν ποτέ για να κάνουμε μια αποφασιστική επιλογή μεταξύ ανταγωνιστικών θεωριών.

Εμπλέκονται άλλες κρίσιμες ιδιότητες, ιδιότητες για τις οποίες δε θα μπορούσε, θεωρητικά, να υπάρχει τυπικός αλγόριθμος. Δεύτερον:

DongQichang-BlueDate«Έχω ισχυριστεί ότι οι οπαδοί διαφορετικών θεωριών είναι οι αυτόχθονες ομιλητές διαφορετικών γλωσσών … Απλώς υποστηρίζω με σθένος την ύπαρξη σημαντικών περιορισμών στην επικοινωνία μεταξύ οπαδών διαφορετικών θεωριών …

Εντούτοις, παρά την ανεπάρκεια της επικοινωνίας τους, οι οπαδοί διαφορετικών θεωριών μπορούν να επιδείξουν ο ένας στον άλλο, όχι πάντα με ευκολία, τα ακριβή τεχνικά αποτελέσματα που παράγονται από αυτούς που εξασκούν την κάθε θεωρία». («Objectivity, value judgement, and theory choice», στο T.S. Kuhn, The Essential Tension, Chicago, 1977, σσ. 320-39).

Όταν επενδύεις σε μια θεωρία, συνεχίζει ο Kuhn, «αρχίζεις να μιλάς τη γλώσσα σαν αυτόχθων ομιλητής. Δεν έχει συμβεί καμία διαδικασία που να ομοιάζει με επιλογή», αλλά παρ’ όλα αυτά καταλήγεις να μιλάς τη γλώσσα σαν αυτόχθων ομιλητής.

TorontoStreetWinterMorning_Lawren_HarrisΔεν έχεις δύο θεωρίες στο μυαλό σου και τις συγκρίνεις βήμα προς βήμα – είναι πολύ διαφορετικές για να γίνει αυτό. Σταδιακά προσηλυτίζεσαι και αυτό φαίνεται με τη μετακίνηση σε μια νέα γλωσσική κοινότητα.

ΑΝΑΡΧΙΚΟΣ ΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΣ

Νομίζω ότι ο Kuhn δε σκόπευε αρχικά να ασχοληθεί καθόλου με το λόγο. Ο σύγχρονός του, Paul Feyerabend, διαφέρει. Οι ριζοσπαστικές ιδέες του συχνά συμπίπτουν με του Kuhn, αλλά αυτός είναι από πολύ καιρό εχθρός της δογματικής ορθολογικότητας. Αυτοαποκαλείται αναρχικός, αλλά επειδή συχνά οι αναρχικοί πληγώνουν ανθρώπους, προτιμά την ονομασία Ντανταϊστης. Ας θεωρήσουμε ότι δεν υπάρχει κανόνας ορθολογικότητας ούτε προνομιούχα τάξη ορθών λόγων ούτε προτιμώμενη επιστήμη ή Παράδειγμα που να περιορίζει το νου.

Αυτές οι ηθικές επιταγές πηγάζουν εν μέρει από μια αντίληψη της ανθρώπινης φύσης. Οι ορθολογιστές προσπαθούν συστηματικά να περιορίσουν το ελεύθερο πνεύμα του ανθρώπινου νου.

Autumn sun and trees by Schiele.jpgΥπάρχουν πολλές ορθολογικότητες, πολλοί τρόποι συλλογισμού (styles of reasoning), αλλά επίσης πολλοί εύσχημοι τρόποι ζωής, όπου τίποτα που θα άξιζε να ονομαστεί λόγος δεν έχει και μεγάλη σημασία. Από την άλλη μεριά, ο Feyerabend δεν αποκλείει τη χρήση οποιουδήποτε ύφους λόγου και σίγουρα έχει το δικό του.

ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

Αντίθετα από κάποιους πολεμικούς λόγους του Feyerabend, τα κύρια ρεύματα στο βιβλίο του Kuhn δεν αντιτίθενται ρητά στην επιστημονική ορθολογικότητα. Το εν λόγω βιβλίο προσφέρει όντως μια άλλη εικόνα της επιστήμης. Αμφισβητήθηκε σε κάθε σημείο του. Οι ιστορίες και οι γενικεύσεις του Kuhn τίθενται υπό αμφισβήτηση και οι απόψεις του πάνω στη γλώσσα και την ασυμμετρία υφίστανται δριμύτατη κριτική. Ορισμένοι φιλόσοφοι πήραν αμυντική θέση, προσπαθώντας να διατηρήσουν τις παλιές ιδέες. Άλλοι επιτίθενται με μία νέα αντίληψη, ελπίζοντας να βελτιώσουν τον Kuhn. Ο Imre Lakatos είναι ένας από αυτούς. Το έργο του γίνεται αντικείμενο συζήτησης στο κεφάλαιο 8 παρακάτω. Πίστευε για τον εαυτό του ότι αναθεωρεί τον Popper έχοντας υπόψη τον Kuhn.

MarkRothko-White.Greens-in-Blue1957Επιζητούσε μια επιστημονική ορθολογικότητα απελευθερωμένη από την «ψυχολογία του όχλου» του Kuhn. Επινόησε μια περίπλοκη «Μεθοδολογία των Επιστημονικών Ερευνητικών Προγραμμάτων», όχι τόσο για να απορρίψει τον Kuhn, όσο για να προσφέρει μία εναλλακτική, ορθολογική θέαση της επιστήμης.

Η δική μου στάση απέναντι στην ορθολογικότητα μοιάζει τόσο με αυτήν του Feyerabend, που δε χρειάζεται να την αναλύσουμε περισσότερο ‘ αυτά που ακολουθούν αφορούν στον επιστημονικό ρεαλισμό, όχι στην ορθολογικότητα. Η καλύτερη σύνοψη της τρέχουσας κατάστασης γύρω από την ορθολογικότητα προέρχεται από τον Larry Laudan.

Από τα υπάρχοντα ιστορικά στοιχεία, μπορούμε να συμπεράνουμε τα εξής:

(1) Οι μεταβολές θεωριών είναι γενικά μη αθροιστικές, δηλαδή ούτε το λογικό ούτε το εμπειρικό περιεχόμενο (ούτε ακόμα και οι επικυρωμένες συνέπειες) των παλαιότερων θεωριών διατηρείται ολοκληρωτικά, όταν αυτές οι θεωρίες υποσκελίζονται από νεότερες.

FranzKline-RedClown-Self-Portrait1944(2) Οι θεωρίες γενικά δεν απορρίπτονται απλώς επειδή παρουσιάζουν ανωμαλίες, ούτε γίνονται γενικά αποδεκτές απλώς επειδή έχουν επικυρωθεί εμπειρικά.

(3) Οι αλλαγές στις επιστημονικές θεωρίες και οι συζητήσεις σχετικά με αυτές συχνά περιστρέφονται γύρω από εννοιολογικά θέματα παρά από ερωτήματα εμπειρικής υποστήριξης.

(4) Οι ειδικές και «τοπικές» αρχές της επιστημονικής ορθολογικότητας, τις οποίες χρησιμοποιούν οι επιστήμονες κατά την αξιολόγηση των θεωριών, δεν ορίζονται μια για πάντα, αλλά έχουν μεταβληθεί σημαντικά κατά την πορεία της επιστήμης.

(5) Υπάρχει ένα ευρύ φάσμα γνωσιακών θέσεων, τις οποίες παίρνουν οι επιστήμονες απέναντι στις θεωρίες, και σ’ αυτές συμπεριλαμβάνονται η αποδοχή, η απόρριψη, η επιδίωξη, η επιφύλαξη κ.λπ. Οποιαδήποτε θεωρία ορθολογικότητας συζητά μόνο τις δύο πρώτες θα είναι ανίκανη να καλύψει την πλειονότητα των καταστάσεων που αντιμετωπίζουν οι επιστήμονες.

GrantWood-Young-Corn1931(6) Με δεδομένες τις περιβόητες δυσκολίες της «κατά προσέγγιση αλήθειας» – τόσο στο σημασιολογικό όσο και στο επιστημικό επίπεδο – είναι απίθανο οι χαρακτηρισμοί εκείνοι της επιστημονικής προόδου, που θεωρούν την εξέλιξη προς μία μεγαλύτερη αληθοφάνεια ως τον κύριο στόχο της επιστήμης, να επιτρέψουν σε κάποιον να αναπαραστήσει την επιστήμη ως ορθολογική δραστηριότητα.

(7) Η συνύπαρξη ανταγωνιστικών θεωριών είναι μάλλον ο κανόνας παρά η εξαίρεση κι έτσι η αξιολόγηση της θεωρίας είναι εν πρώτοις μια συγκριτική υπόθεση. (L. Laudan, «Α problem solving approach to scientific progress», στο I. Hacking (ed.), Scientific Revolutions, Oxford, 1981, σσ. 144 κ.ε.).

ManhattanBridge Loop1928. Edward HopperΟ Laudan πιστεύει ότι η επιστημονική ορθολογικότητα έγκειται στη δύναμη της επιστήμης να λύνει προβλήματα. Η θεωρία Τ πρέπει να προτιμάται από τη θεωρία Τ*, όταν η Τ λύνει περισσότερα προβλήματα από την Τ*. Δε θα πρέπει να ανησυχούμε για το αν η Τ είναι πιο κοντά στην αλήθεια από την Τ* (σημείο 6). Οι θεωρίες μπορούν να αξιολογηθούν μόνο αν συγκρίνουμε την ικανότητα τους να λύνουν προβλήματα (σημείο 7). Αυτό που μετράει δεν είναι μόνο η σύνδεση με τα πειραματικά γεγονότα, αλλά και η ικανότητα επίλυσης εννοιολογικών προβλημάτων (σημείο 3). Μπορεί να είναι ορθολογικό να επιδιώκουμε μία έρευνα βασισμένη σε ιδέες που δε συμβιβάζονται με τις τρέχουσες πληροφορίες, διότι η έρευνα αποκτά την αξία της από τη συνεχιζόμενη επίλυση προβλημάτων (σημείο 2).

Δεν είναι απαραίτητο να συμφωνήσουμε σε όλα τα σημεία με τον Laudan. Συμμερίζομαι την αμφιβολία των κριτικών, για το αν μπορούμε να συγκρίνουμε την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων. Για μένα, η πιο σημαντική παρατήρηση του Laudan είναι (σημείο 5): Η αποδοχή και απόρριψη των θεωριών είναι ένα μάλλον μικρό τμήμα της επιστήμης. Σχεδόν κανείς δεν το κάνει αυτό. Εγώ βγάζω ένα συμπέρασμα αντίθετο από αυτό του Laudan: Η ορθολογικότητα είναι μικρής σημασίας για την επιστήμη.

JerryBywaters-Oil-FieldGirls1940Ο φιλόσοφος της γλώσσας, Gilbert Ryle, παρατήρησε εδώ και καιρό ότι δεν είναι η λέξη «ορθολογικός» (rational) που μας εξυπηρετεί αλλά μάλλον η λέξη «ανορθολογικός-ανορθόλογος» (irrational). Ποτέ δε θα ‘λεγα για τη σοφή θεία μου Παναγιώτα ότι είναι ορθολογική (περισσότερο είναι λογική, σοφή, ευρηματική, διορατική). Λέω όμως για τον ανόητο θείο μου Παναγιώτη ότι μερικές φορές είναι ανορθόλογος (καθώς και οκνηρός, απερίσκεπτος, μπερδεμένος, αναξιόπιστος). Ο Αριστοτέλης δίδαξε ότι οι άνθρωποι είναι έλλογα ζώα, που σημαίνει ότι μπορούν να σκέφτονται λογικά. Μπορούμε να συμφωνήσουμε με αυτό, χωρίς να θεωρούμε ότι η λέξη «ορθολογικός» είναι μια αξιολογική λέξη. Μόνο η λέξη «ανορθολογικός-ανορθόλογος» στην τρέχουσα γλώσσα μας είναι αξιολογική και μπορεί να σημαίνει τρελός, πνευματικά ασταθής, διστακτικός, αβέβαιος, με έλλειψη αυτογνωσίας και πολλά άλλα. Η «ορθολογικότητα», την οποία μελετούν οι φιλόσοφοι της επιστήμης, είναι εξίσου ελάχιστα ελκυστική για εμένα, όσο και για τον Feyerabend.

IliaChashnik-Seventh-Dimension-Suprematist-Stripe-Relief1925Η πραγματικότητα έχει περισσότερη πλάκα, όχι πως η «πραγματικότητα» είναι καλύτερη λέξη. Πραγματικότητα … τι ιδέα κι αυτή! Όπως και να ‘χουν τα πράγματα, δείτε πόσο ιστορικιστές έχουμε γίνει. Ο Laudan εξάγει τα συμπεράσματά του «από τα υπάρχοντα ιστορικά στοιχεία». Ο λόγος της φιλοσοφίας της επιστήμης έχει μετασχηματιστεί από την εποχή που έγραψε ο Kuhn. Δεν πρέπει πια, όπως λέει και ο Nietzsche, να δείχνουμε το σεβασμό μας για την επιστήμη με το να την αφιστορικοποιούμε.

ΟΡΘΟΛΟΓΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ

Αρκετά πια με τα καθιερωμένα εισαγωγικά θέματα στη φιλοσοφία της επιστήμης που θα συζητηθούν σ’ αυτό το βιβλίο. Αλλά φυσικά ο λόγος και η ορθολογικότητα δεν είναι τόσο διαχωρίσιμα. Όταν ασχολούμαι με θέματα που αναφέρονται στην παρούσα εισαγωγή, η έμφαση δίνεται πάντα στο ρεαλισμό.

ManRay-PrimacyofMatteroverThought1929Το κεφάλαιο 5 αφορά στην ασυμμετρία, αλλά μόνο επειδή περιέχει το σπόρο του μη ρεαλισμού (irrealism). Το κεφάλαιο 8 αφορά στον Λάκατος, ο οποίος συχνά θεωρείται ως ο πρωταθλητής της ορθολογικότητας, αλλά εμφανίζεται εδώ επειδή δείχνει έναν τρόπο να είναι κανείς ρεαλιστής χωρίς να κατέχει μια θεωρία αντιστοιχίας της αλήθειας.

Άλλοι φιλόσοφοι φέρνουν πιο κοντά το λόγο με την πραγματικότητα. Ο Laudan, για παράδειγμα, είναι ένας ορθολογιστής που επιτίθεται στις θεωρίες των ρεαλιστών. Αυτό συμβαίνει επειδή πολλοί θέλουν να χρησιμοποιούν το ρεαλισμό ως βάση για μία θεωρία της ορθολογικότητας, πράγμα που ο Laudan θεωρεί τρομερό λάθος. Στο τέλος εγώ καταλήγω σε ένα είδος ρεαλισμού, αλλά αυτό δεν έρχεται σε αντίθεση με τον Laudan, επειδή εγώ δε θα χρησιμοποιούσα ποτέ το ρεαλισμό ως θεμέλιο για την «ορθολογικότητα».

edgar.degas.melancholy.1874Αντίθετα ο Hilary Putnam αρχίζει ένα βιβλίο του το 1982, Λόγος, Αλήθεια και Ιστορία, με τη σύσταση «ότι υπάρχει μια εξαιρετικά στενή σχέση μεταξύ των ιδεών της αλήθειας και της ορθολογικότητας», (Η αλήθεια είναι μία από τις επικεφαλίδες, υπό τις οποίες συζητάμε τον επιστημονικό ρεαλισμό). Και συνεχίζει, «για να το πω ακόμα πιο ωμά, το μόνο κριτήριο για το τι είναι γεγονός είναι αυτό που είναι ορθολογικά αποδεκτό». Είτε έχει δίκιο ο Putnam είτε όχι, ο Nietzsche δικαιώνεται για μια ακόμα φορά.

Τα βιβλία φιλοσοφίας στην αγγλική γλώσσα είχαν κάποτε τίτλους όπως του Α. J. Ayer: Γλώσσα, Αλήθεια και Αογική (Language, Truth and Logic, 1936). To 1982 έχουμε το Λόγος, Αλήθεια και Ιστορία (Reason, Truth and History).

MaxBeckmann-Odysseus-and-Calypso1943Δεν είναι, ωστόσο, η ιστορία με την οποία πρόκειται να ασχοληθούμε τώρα. Θα χρησιμοποιήσω ιστορικά παραδείγματα για να διδάξω μαθήματα και θα υποθέσω ότι η ίδια η γνώση είναι μια ιστορικά αναπτυσσόμενη οντότητα. Μέχρι εδώ θα μπορούσε να είναι μέρος μιας ιστορίας των ιδεών ή μιας διανοητικής ιστορίας. Υπάρχει μια απλούστερη, πιο παλιομοδίτικη έννοια για την ιστορία, ως ιστορία όχι αυτού που σκεφτόμαστε αλλά αυτού που κάνουμε. Αυτή δεν αποτελεί ιστορία των ιδεών αλλά ιστορία (χωρίς προσδιορισμούς). Διαχωρίζω το λόγο από την πραγματικότητα πιο έντονα απ’ ό,τι οι Laudan και Putnam, επειδή πιστεύω ότι η πραγματικότητα έχει να κάνει περισσότερο με το τι κάνουμε στον κόσμο παρά με το τι σκεφτόμαστε γι’ αυτόν.

———————————————————————————————

A’ ΜΕΡΟΣ: ΑΝΑΠΑΡΙΣΤΩΝΤΑΣ

EdvardMunch-The-Kiss1902Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Π Ρ Ω ΤΟ

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ;

Ο επιστημονικός ρεαλισμός πρεσβεύει ότι οι οντότητες, οι καταστάσεις και οι διαδικασίες που περιγράφονται από ορθές θεωρίες πράγματι υπάρχουν. Τα πρωτόνια, τα φωτόνια, τα δυναμικά πεδία και οι μαύρες τρύπες είναι τόσο πραγματικά όσο και τα νύχια των δάχτυλων μας, οι τουρμπίνες, οι δίνες σ’ ένα χείμαρρο και τα ηφαίστεια. Οι ασθενείς αλληλεπιδράσεις της μικροφυσικής είναι τόσο πραγματικές όσο και το να ερωτεύεσαι. Οι θεωρίες για τη δομή των μορίων που μεταφέρουν το γενετικό κώδικα είναι είτε αληθείς είτε ψευδείς, και μια γνήσια ορθή θεωρία θα ήταν αληθινή. Ακόμα κι αν οι επιστήμες μας δεν τα έχουν ακόμα καταφέρει εντελώς, ο ρεαλιστής θεωρεί ότι συχνά προσεγγίζουμε την αλήθεια. Στοχεύουμε στο να ανακαλύψουμε την εσωτερική σύνθεση των πραγμάτων και στο να γνωρίσουμε τι κατοικεί στα πιο μακρινά μέρη του σύμπαντος. Και δε χρειάζεται να είμαστε πολύ μετριόφρονες. Ήδη έχουμε ανακαλύψει αρκετά.

Ο αντιρεαλισμός υποστηρίζει το αντίθετο: δεν υπάρχουν ηλεκτρόνια. Σίγουρα υπάρχουν τα φαινόμενα του ηλεκτρισμού και της κληρονομικότητας, αλλά ο λόγος που κατασκευάζουμε θεωρίες για μικροσκοπικές καταστάσεις, διαδικασίες και οντότητες είναι μόνο για να προβλέψουμε και να δημιουργήσουμε συμβάντα που μας ενδιαφέρουν. Τα ηλεκτρόνια είναι μύθος.

Stein_on_Danube_egon_Schiele1913Οι θεωρίες που τα αφορούν είναι εργαλεία σκέψης. Οι θεωρίες είναι επαρκείς ή χρήσιμες ή εγγυημένες ή εφαρμόσιμες, αλλά ανεξάρτητα από το πόσο θαυμάζουμε τους εικοτολογικούς και τεχνολογικούς θριάμβους της φυσικής επιστήμης, δε θα πρέπει να θεωρούμε ως αληθινές ούτε καν τις πιο χαρακτηριστικές της θεωρίες. Μερικοί αντιρεαλιστές διστάζουν, επειδή πιστεύουν ότι οι θεωρίες είναι διανοητικά εργαλεία που δεν μπορούν να κατανοηθούν ως κυριολεκτικές αναφορές περί του πώς είναι ο κόσμος. Άλλοι λένε ότι οι θεωρίες πρέπει να λαμβάνονται κυριολεκτικά – δεν υπάρχει άλλος τρόπος να τις κατανοήσουμε. Αλλά τέτοιου είδους αντιρεαλιστές διατείνονται ότι, όσο κι αν χρησιμοποιούμε τις θεωρίες, δεν έχουμε ισχυρούς λόγους να πιστεύουμε ότι είναι σωστές. Ομοίως, οι αντιρεαλιστές οποιασδήποτε από τις δύο ομάδες δε θα συμπεριλάβουν τις θεωρητικές οντότητες ανάμεσα σε αυτά που πραγματικά υπάρχουν στον κόσμο: τουρμπίνες ναι, αλλά φωτόνια όχι.

Έχουμε πράγματι γίνει κυρίαρχοι πολλών συμβάντων στη φύση, λέει ο αντιρεαλιστής. Η γενετική μηχανική έχει γίνει τόσο τετριμμένη όσο και η παραγωγή χάλυβα. Αλλά μη γελιέστε. Μην υποθέσετε ότι οι μακριές μοριακές αλυσίδες είναι πράγματι εκεί, για να είναι πλεγμένες. Οι βιολόγοι μπορεί να αποκτήσουν μία πιο ξεκάθαρη ιδέα για ένα αμινοξύ, όταν φτιάξουν ένα μοριακό μοντέλο από σύρματα και χρωματιστές μπάλες.

van.goghthe_factory_at_asnieres1887Το μοντέλο μπορεί να μας βοηθήσει να τακτοποιήσουμε τα φαινόμενα στο μυαλό μας. Μπορεί να υποδηλώνει κάποια καινούργια μικροτεχνολογία, αλλά δε συνιστά μια κυριολεκτική εικόνα για το πώς είναι πράγματι τα πράγματα. Θα μπορούσα να φτιάξω το μοντέλο της οικονομίας με τροχαλίες, μοχλούς, σφαιρίδια και βαρίδια. Κάθε μείωση στο βάρος Μ (την «προμήθεια χρημάτων») προκαλεί μια μείωση στη γωνία / (το «δείκτη του πληθωρισμού») και μια αύξηση στον αριθμό Ν των σφαιριδίων σ’ αυτήν την κατσαρόλα (τον αριθμό των άνεργων εργατών). Βάζουμε τα σωστά στοιχεία και παίρνουμε τις σωστές πληροφορίες, αλλά κανείς δεν υποστηρίζει ότι αυτό είναι πράγματι η οικονομία.

ΑΝ ΜΠΟΡΕΙΣ ΝΑ ΤΑ ΨΕΚΑΣΕΙΣ, ΤΟΤΕ ΕΙΝΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ

Όσον αφορά εμένα προσωπικά, ποτέ δεν είχα σκεφτεί πολύ για τον επιστημονικό ρεαλισμό, μέχρι που ένας φίλος μου είπε για ένα διεξαγόμενο πείραμα, που ανιχνεύει την ύπαρξη κλασματικών ηλεκτρικών φορτίων. Αυτά ονομάζονται κουάρκ. Όμως δεν είναι τα κουάρκ που με έκαναν ρεαλιστή αλλά μάλλον τα ηλεκτρόνια.

modiglianiΕπιτρέψτε μου να διηγηθώ την ιστορία. Δε θα είναι μια ιστορία απλή, αλλά ρεαλιστική, μια ιστορία που μας συνδέει με την καθημερινή επιστημονική έρευνα. Ας αρχίσουμε με ένα παλιό πείραμα πάνω στα ηλεκτρόνια.

Ως θεμελιώδη μονάδα του ηλεκτρικού φορτίου θεωρούσαμε για πολύ καιρό το ηλεκτρόνιο. Το 1908 ο J. Α. Millikan επινόησε ένα ωραίο πείραμα, για να μετρήσει την ποσότητα αυτή. Ένα πολύ μικρό αρνητικά φορτισμένο σταγονίδιο λαδιού αιωρείται ανάμεσα σε ηλεκτρικά φορτισμένες πλάκες. Αρχικά, με το ηλεκτρικό πεδίο κλειστό, αφήνεται να πέσει. Έπειτα το πεδίο ενεργοποιείται, ώστε να επιταχυνθεί ο ρυθμός της πτώσης. Οι δύο παρατηρούμενες οριακές ταχύτητες του σταγονιδίου συνδυάζονται με το συντελεστή του ιξώδους του αέρα και τις πυκνότητες του αέρα και του λαδιού. Αυτές, μαζί με τη γνωστή τιμή της βαρύτητας και του ηλεκτρικού πεδίου μάς επιτρέπουν να υπολογίσουμε το φορτίο πάνω στη σταγόνα. Σε επαναλαμβανόμενα πειράματα τα φορτία σ’ αυτές τις σταγόνες είναι μικρά ακέραια πολλαπλάσια μιας συγκεκριμένης ποσότητας. Αυτή θεωρείται ως το ελάχιστο φορτίο, δηλαδή το φορτίο των ηλεκτρονίων. Όπως όλα τα πειράματα, έτσι κι αυτό κάνει υποθέσεις που είναι μόνο χονδρικά σωστές: ότι, για παράδειγμα, οι σταγόνες είναι σφαιρικές. Ο Millikan αρχικά αγνόησε το γεγονός ότι οι σταγόνες δεν είναι μεγάλες σε σύγκριση με τη μέση ελεύθερη διαδρομή των μορίων του αέρα, κι έτσι «χοροπηδούν» λίγο. Αλλά η ιδέα του πειράματος είναι καθοριστική.

Nikolay-Gay-What-is-Truth1890Το ηλεκτρόνιο θεωρείτο για πολύ καιρό ως η μονάδα του φορτίου. Χρησιμοποιούμε το γράμμα e, για να συμβολίσουμε το φορτίο αυτό. Η φυσική των μικροσωματιδίων, ωστόσο, υποθέτει όλο και πιο συχνά μια οντότητα που λέγεται κουάρκ και που έχει φορτίο \Ι?> e. Τίποτα στη θεωρία δεν υποδηλώνει ότι τα κουάρκ έχουν ανεξάρτητη ύπαρξη* αν αποκτήσουν υπόσταση, υπαινίσσεται η θεωρία, τότε αντιδρούν αμέσως και συσσωματώνονται άμεσα. Αυτό δεν αποθάρρυνε ένα ευφυές πείραμα, που άρχισε από τους LaRue, Fairbank και Hebart στο Stanford. Αυτοί κυνηγούν «ελεύθερα» κουάρκ, χρησιμοποιώντας τη βασική ιδέα του Millikan.

Αφού τα κουάρκ μπορεί να σπανίζουν ή να έχουν μικρή διάρκεια ζωής, βοηθά να έχεις μια μεγάλη μπάλα παρά μια μικρή σταγόνα, επειδή τότε υπάρχει μια μεγαλύτερη πιθανότητα να κολλήσει ένα κουάρκ πάνω της. Η σταγόνα που χρησιμοποιήθηκε, μολονότι ζύγιζε λιγότερο από γραμμάρια, ήταν 10^7 φορές μεγαλύτερη από τις σταγόνες που χρησιμοποίησε ο Millikan. Αν ήταν από λάδι, θα έπεφτε σχεδόν σαν πέτρα. Αντίθετα, είναι από μια ουσία που ονομάζεται νιόβιο, η οποία ψύχεται κάτω από τη θερμοκρασία της υπεραγωγιμότητάς της, δηλαδή των 9° Κ. Όταν ένα ηλεκτρικό φορτίο τίθεται σε κίνηση γύρω από αυτήν την πολύ ψυχρή μπάλα, παραμένει σε αέναη κίνηση. Επομένως η σταγόνα μπορεί να ταλαντώνεται μέσα σε ένα μαγνητικό πεδίο και πράγματι να οδηγείται μπρος-πίσω με την αλλαγή του πεδίου. ]

ANTHONY VAN DYCK-aristocratic genoese couple-husbandΜπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει ένα μαγνητόμετρο, για να βρει πού ακριβώς βρίσκεται η σταγόνα και με ποια ταχύτητα κινείται.

Το αρχικό φορτίο της μπάλας σταδιακά αλλάζει και, με την εφαρμογή της υπάρχουσας τεχνολογίας με έναν τρόπο που μοιάζει με εκείνον του Millikan, μπορούμε να καθορίσουμε αν το πέρασμα από το θετικό στο αρνητικό φορτίο γίνεται στο μηδέν ή στο ±1/3 Αν ισχύει το τελευταίο, πρέπει να υπάρχει σίγουρα ένα ελεύθερο κουάρκ στην μπάλα. Σε πρόσφατη δημοσίευσή τους, ο Fairbank και οι συνεργάτες του αναφέρουν τέσσερα κλασματικά φορτία με +1/3 e,

τέσσερα με – 1 / 3 e και 13 με μηδέν.

Τώρα, πώς αλλάζει κανείς το φορτίο στη μπάλα νιοβίου; «Λοιπόν, σ’ αυτό το στάδιο», λέει ο φίλος μου, «την ψεκάζουμε με ποζιτρόνια, για να αυξήσουμε το φορτίο, ή με ηλεκτρόνια, για να μειώσουμε το φορτίο». Από εκείνη την ημέρα και μετά είμαι επιστημονικός ρεαλιστής. Όσον αφορά εμένα, αν μπορείς να τα ψεκάσεις, τότε είναι πραγματικά.

Τα κλασματικά φορτία με μακρά διάρκεια ζωής αποτελούν θέμα διαμάχης. Δεν είναι τα κουάρκ που με έπεισαν για το ρεαλισμό. Ούτε θα είχα πειστεί, ίσως, για τα ηλεκτρόνια το 1908. Υπήρχαν πάντα τόσα περισσότερα πράγματα, για να ανακαλύψει ο σκεπτικιστής: υπήρχε αυτή η επίμονη ανησυχία για τις ενδομοριακές δυνάμεις που επιδρούν στη σταγόνα λαδιού. Μήπως είναι αυτές που στην ουσία μετρούσε ο Millikan, έτσι ώστε οι αριθμοί του να μη δείχνουν τίποτα για τα αποκαλούμενα ηλεκτρόνια; Αν είναι έτσι, ο Millikan δεν πλησιάζει κατά κανέναν τρόπο την πραγματικότητα των ηλεκτρονίων.

Camille Pissarro.roofsΘα μπορούσαν να υπάρχουν ελάχιστα ηλεκτρικά φορτία αλλά όχι ηλεκτρόνια; Στο παράδειγμα με τα κουάρκ έχουμε τις ίδιες ανησυχίες. Οι Marinelli και Morpurgo σε μια πρόσφατη προδημοσίευση προτείνουν ότι η ομάδα του Fairbank μετρά μια νέα ηλεκτρομαγνητική δύναμη και όχι τα κουάρκ. Αυτό που με έπεισε για το ρεαλισμό δεν έχει καμία σχέση με τα κουάρκ. Ήταν το γεγονός ότι τώρα υπάρχουν τυποποιημένα ηλεκτρόδια με τα οποία μπορούμε να ψεκάζουμε ποζιτρόνια και ηλεκτρόνια, και αυτό ακριβώς κάνουμε με αυτά. Κατανοούμε τα αποτελέσματα, κατανοούμε τις αιτίες και τα χρησιμοποιούμε για να ανακαλύψουμε κάτι άλλο. Το ίδιο φυσικά ισχύει και για τα άλλα εργαλεία του επαγγέλματος, τις συσκευές για να θέσουμε το κύκλωμα στην υπερψυγμένη μπάλα νιοβίου και τους υπόλοιπους, σχεδόν ατελείωτους, χειρισμούς του «θεωρητικού».

ΤΙ ΑΦΟΡΑ Η ΔΙΑΦΩΝΙΑ;

Ο πρακτικός άνθρωπος λέει: Σκέψου τι χρησιμοποιείς για να κάνεις αυτό που κάνεις. Αν ψεκάσεις τα ηλεκτρόνια, τότε είναι πραγματικά. Αυτή είναι μια υγιής αντίδραση, αλλά δυστυχώς τα ζητήματα δεν μπορούν να λήξουν τόσο εύκολα. Ο αντιρεαλισμός μπορεί να μοιάζει χαζός στον πειραματιστή, αλλά ερωτήματα περί ρεαλισμού εμφανίζονται ξανά και ξανά στην ιστορία της γνώσης.

Olga-Rozanova-Suprematism1916Πέρα από τις σοβαρές λεκτικές δυσκολίες για τις σημασίες των λέξεων «αληθινό» και «πραγματικό», υπάρχουν ερωτήματα επί της ουσίας. Μερικά απορρέουν από τη συνύφανση του ρεαλισμού με άλλες φιλοσοφίες. Για παράδειγμα, ο ρεαλισμός, ιστορικά, έχει αναμειχθεί με τον υλισμό, ο οποίος κατά μια εκδοχή υποστηρίζει πως οτιδήποτε υπάρχει οικοδομείται από μικροσκοπικούς υλικούς κύβους. Αυτού του είδους ο υλισμός θα είναι ρεαλιστικός όσον αφορά στα άτομα, αλλά μπορεί να είναι αντιρεαλιστικός σχετικά με τα «άυλα» δυναμικά πεδία. Ο διαλεκτικός υλισμός κάποιων ορθόδοξων Μαρξιστών δυσκόλεψε τη ζωή πολλών συγχρόνων θεωρητικών οντοτήτων. Ο Lysenko απέρριψε τη γενετική του Mendel, εν μέρει επειδή αμφισβητούσε την πραγματικότητα των «γονιδίων», που ο τελευταίος υπέθετε αξιωματικά.

Ο ρεαλισμός έρχεται επίσης σε αντίθεση με μερικές φιλοσοφίες σχετικά με την αιτιότητα. Οι θεωρητικές οντότητες θεωρούνται συχνά ότι έχουν αιτιακές δυνάμεις: τα ηλεκτρόνια εξουδετερώνουν τα θετικά φορτία πάνω στις μπάλες νιοβίου. Οι πρώτοι θετικιστές του 19ου αιώνα ήθελαν να κάνουν επιστήμη χωρίς να μιλούν ποτέ για «αιτίες», κι έτσι είχαν την τάση να απορρίπτουν και τις θεωρητικές οντότητες. Αυτό το είδος αντιρεαλισμοΰ υπάρχει σήμερα σε αφθονία.

Sir Hubert Von Herkomer.On_StrikeΟ αντιρεαλισμός τρέφεται επίσης με ιδέες περί γνώσης. Μερικές φορές απορρέει από το δόγμα ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε ως πραγματικά μόνο τα υποκείμενα της αισθητηριακής εμπειρίας. Ακόμα και θεμελιώδη προβλήματα λογικής εμπλέκονται ‘ υπάρχει ένας αντιρεαλισμός που θέτει υπό αμφισβήτηση το τι σημαίνει για τις θεωρίες να είναι αληθείς ή ψευδείς.

Ερωτήματα από τις επιμέρους επιστήμες έχουν επίσης πυροδοτήσει διαμάχες. Οι παραδοσιακοί αστρονόμοι δεν ήθελαν να υιοθετήσουν μια ρεαλιστική στάση απέναντι στον Κοπέρνικο. Η ιδέα ενός ηλιακού συστήματος ίσως να βοηθούσε τους υπολογισμούς, αλλά δε φανερώνει το πώς είναι πραγματικά ο κόσμος, διότι η γη και όχι ο ήλιος, επέμεναν, είναι το κέντρο του σύμπαντος. Ή πάλι, θα πρέπει να είμαστε ρεαλιστές σχετικά με την κβαντομηχανική; Θα πρέπει να πούμε ρεαλιστικά ότι τα σωματίδια έχουν μία συγκεκριμένη, μολονότι μη αναγνωρίσιμη, θέση και ορμή; Ή θα πρέπει, στο άλλο άκρο, να πούμε ότι «η αναγωγή του κυματοπακέτου», η οποία συμβαίνει κατά τη διάρκεια των μικροφυσικών μετρήσεων, είναι μια αλληλεπίδραση με τον ανθρώπινο νου;

Δε θα βρούμε τα προβλήματα των ρεαλιστών μόνο στις εξειδικευμένες φυσικές επιστήμες. Οι επιστήμες του ανθρώπου προσφέρουν ακόμα πιο ευρύ φάσμα για συζήτηση. Μπορεί να υπάρξει πρόβλημα με τη λίμπιντο, το υπερεγώ και τη μετάθεση την οποία διδάσκει ο Freud. Μπορεί κανείς να χρησιμοποιεί την ψυχανάλυση, για να κατανοήσει τον εαυτό του ή κάποιον άλλο, κι όμως να πιστεύει κυνικά ότι τίποτα δεν ανταποκρίνεται πραγματικά στο δίκτυο των όρων που εμφανίζονται στη θεωρία;

Li Feng Di.Lady_from_Qing_DynastyΤι θα έπρεπε να πούμε για την υπόθεση του Durkheim ότι υπάρχουν πραγματικές, μολονότι κατά κανέναν τρόπο φανερά ευδιάκριτες, κοινωνικές διαδικασίες που ενεργούν πάνω μας τόσο αμείλικτα όσο και οι νόμοι της βαρύτητας και οι οποίες ωστόσο υπάρχουν αυτόνομα, σε ένα επίπεδο πάνω από τις ιδιότητες των ατόμων που αποτελούν την κοινωνία; Θα μπορούσε κανείς ευλόγα να είναι ρεαλιστής σχετικά με την κοινωνιολογία και αντιρεαλιστής με τη φυσική ή αντίστροφα;

Έπειτα υπάρχουν και τα μεταζητήματα. Ίσως ο ρεαλισμός να είναι το καλύτερο παράδειγμα που θα μπορούσαμε να βρούμε για την κοινοτοπία των βασικών φιλοσοφικών στοχασμών. Τα ερωτήματα που καταρχήν δημιουργήθηκαν στην αρχαιότητα είναι αρκετά σοβαρά. Δεν υπήρχε τίποτα κακό στην ερώτηση αν τα άτομα είναι πραγματικά. Α ^ ά το να συνεχίσουμε να συζητάμε μια τέτοια ερώτηση ίσως να αποτελεί απλώς ένα ανεπαρκές υποκατάστατο για σοβαρές σκέψεις σχετικά με το φυσικό κόσμο.

Αυτή η ανησυχία συνιστά αντιφιλοσοφικό κυνισμό. Υπάρχει επίσης η φιλοσοφική αντιφιλοσοφία. Αυτή πρεσβεύει ότι όλη η ομάδα των ζητημάτων γύρω από το ρεαλισμό και τον αντιρεαλισμό είναι μια καρικατούρα, εδραιωμένη πάνω σε ένα πρότυπο που στοιχειώνει τον πολιτισμό μας, την εικόνα μιας γνώσης που «αναπαριστά» την πραγματικότητα. Όταν η ιδέα της αντιστοιχίας ανάμεσα στη σκέψη και τον κόσμο μπει στη θέση που δικαιωματικά της ανήκει – δηλαδή στον τάφο – δε θα ακολουθήσουν γρήγορα, τίθεται το ερώτημα, ο ρεαλισμός και ο αντιρεαλισμός;

Xian Pei Wang.Rain_in_JiangNanΚΙΝΗΜΑΤΑ, ΟΧΙ ΔΟΓΜΑΤΑ

Οι ορισμοί του «επιστημονικού ρεαλισμού» μόλις που δείχνουν το δρόμο. Είναι περισσότερο μια νοοτροπία παρά ένα σαφώς ορισμένο δόγμα. Είναι ένας τρόπος σκέψης για το περιεχόμενο της φυσικής επιστήμης. Η τέχνη και η λογοτεχνία προσφέρουν καλή σύγκριση, επειδή η λέξη «ρεαλισμός» δεν απέκτησε μόνο πολλές φιλοσοφικές αποχρώσεις, αλλά δηλώνει και αρκετά καλλιτεχνικά κινήματα. Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα πολλοί ζωγράφοι προσπάθησαν να δραπετεύσουν από τις συμβάσεις που τους υποχρέωναν να απεικονίζουν ιδεαλιστικά, ρομαντικά, ιστορικά ή θρησκευτικά θέματα σε τεράστιους καμβάδες γεμάτους κίνηση. Επέλεξαν να ζωγραφίζουν σκηνές από την καθημερινή ζωή. Αρνήθηκαν να «αισθητικοποιήσουν» μια σκηνή. Δέχτηκαν υλικό που ήταν κοινότοπο ή ξεπερασμένο. Αρνήθηκαν να το εξιδανικεύσουν, αρνήθηκαν να το εξυψώσουν: δεν έκαναν καν τους πίνακές τους γραφικούς. Οι μυθιστοριογράφοι υιοθέτησαν αυτήν τη ρεαλιστική στάση και έτσι είχαμε τη σπουδαία παράδοση στη γαλλική λογοτεχνία, που περνά από τον Flaubert και καταλήγει στις συγκλονιστικές περιγραφές του Zola για τη βιομηχανική Ευρώπη. Για να παραθέσω έναν αντιπαθητικό ορισμό του παρελθόντος, «ρεαλιστής είναι αυτός που εσκεμμένα αρνείται να επιλέξει τα θέματά του από το όμορφο ή το αρμονικό και, πιο συγκεκριμένα, περιγράφει άσχημα πράγματα και βγάζει στην επιφάνεια απωθητικές λεπτομέρειες».

JapaneseΣε τέτοιου είδους κινήματα δε λείπουν τα δόγματα. Πολλά εξέδωσαν μανιφέστα. Όλα εμποτίστηκαν με τις φιλοσοφικές ευαισθησίες της εποχής και συνεισέφεραν σ’ αυτές. Στη λογοτεχνία ο ύστερος ρεαλισμός ονομάστηκε θετικισμός. Αλλά περισσότερο μιλάμε για κινήματα κι όχι για δόγματα, για δημιουργική εργασία που εμπνέεται από ένα σύνολο κινήτρων και εν μέρει αυτοκαθορίζεται αντιθετικά προς άλλους τρόπους σκέψης. Ο επιστημονικός ρεαλισμός και ο αντιρεαλισμός είναι κάπως έτσι: και αυτοί είναι κινήματα. Μπορούμε να μπούμε στις συζητήσεις τους εφοδιασμένοι με ορισμούς που θα έχουν έκταση μιας παραγράφου, αλλά όταν θα είμαστε μέσα θα αντιμετωπίσουμε έναν ακαθόριστο αριθμό από ανταγωνιστικές και αποκλίνουσες απόψεις, που αποτελούν τη φιλοσοφία της επιστήμης στην παρούσα συναρπαστική της κατάσταση.

Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΥΠΑΡΞΗ

Με παραπλανητική συντομία θα χρησιμοποιήσω τον όρο «θεωρητική οντότητα» ως ενσάρκωση όλης αυτής της πληθώρας των εννοιών που εκλαμβάνονται από τις θεωρίες ως αξιωματικά υπαρκτές, αλλά τις οποίες δεν μπορούμε να παρατηρήσουμε.

jean.michel.atlan1959Αυτό σημαίνει, μεταξύ άλλων, σωματίδια, πεδία, διαδικασίες, δομές, καταστάσεις κ.λπ. Υπάρχουν δυο είδη επιστημονικού ρεαλισμού: ένας για τις θεωρίες κι ένας για τις οντότητες.

Το ερώτημα για τις θεωρίες είναι αν είναι αληθείς, αν είναι αληθείς ή ψευδείς, αν είναι υποψήφιες για την αλήθεια ή αν στοχεύουν σ’ αυτήν.

Το ερώτημα για τις οντότητες είναι αν είναι υπαρκτές.

Η πλειοψηφία των σύγχρονων φιλοσόφων ανησυχεί περισσότερο για τις θεωρίες και την αλήθεια. Μπορεί να φαίνεται πως αν πιστεύεις ότι μια θεωρία είναι αληθινή, τότε αυτόματα πιστεύεις ότι και οι οντότητες της θεωρίας είναι υπαρκτές. Διότι πώς γίνεται να πιστεύεις ότι μια θεωρία για τα κουάρκ είναι αληθινή, αλλά εντούτοις να αρνείσαι την ύπαρξη των κουάρκ; Πριν από πολύ καιρό ο Bertrand Russell έδειξε πώς μπορεί να γίνει αυτό. Τότε δεν προβληματιζόταν με την αλήθεια των θεωριών, αλλά ανησυχούσε για τις μη παρατηρήσιμες οντότητες. Πίστευε ότι πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τη λογική, για να ξαναγράψουμε τη θεωρία, έτσι ώστε οι υποτιθέμενες οντότητες να αναδειχθούν ως λογικές κατασκευές. Ο όρος «κουάρκ» δε θα δήλωνε τα κουάρκ, αλλά θα ήταν μια συντομογραφία, μέσω της λογικής, για μια πολύπλοκη έκφραση που αναφέρεται μόνο σε παρατηρήσιμα φαινόμενα. Ο Russell ήταν τότε ρεαλιστής όσον αφορά στις θεωρίες, αλλά αντιρεαλιστής σχετικά με τις οντότητες.

contemp.russianΕίναι επίσης πιθανόν να είσαι ρεαλιστής όσον αφορά στις οντότητες, αλλά αντιρεαλιστής σχετικά με τις θεωρίες. Πολλοί Πατέρες της Εκκλησίας αποτελούν παραδείγματα γι’ αυτό. Πίστευαν ότι ο Θεός υπάρχει, αλλά πίστευαν ότι είναι από θέμα αρχής αδύνατο να φτιάξεις μια αληθινή, θετική, κατανοητή θεωρία για το Θεό. Θα μπορούσε κανείς, στην καλύτερη περίπτωση, να φτιάξει έναν κατάλογο με το τι δεν είναι ο Θεός – μη πεπερασμένος, μη περιορίσιμος κ.ο.κ. Η εκδοχή αυτού, η οποία αφορά στις επιστημονικές οντότητες, πρεσβεύει ότι έχουμε επαρκείς λόγους να υποθέτουμε ότι τα ηλεκτρόνια υπάρχουν, μολονότι καμία ολοκληρωμένη περιγραφή των ηλεκτρονίων δεν έχει πιθανότητα να είναι αληθινή. Οι θεωρίες μας αναθεωρούνται συνεχώς· για διαφορετικούς σκοπούς χρησιμοποιούμε διαφορετικά και μη συμβατά μοντέλα ηλεκτρονίων, τα οποία δεν πιστεύει κανείς ότι είναι κυριολεκτικά αληθινά, αλλά παρ’ όλα αυτά υπάρχουν ηλεκτρόνια.

ΔΥΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ

Ο ρεαλισμός σχετικά με τις οντότητες πρεσβεύει ότι ένας μεγάλος αριθμός θεωρητικών οντοτήτων πράγματι υπάρχει. Ο αντιρεαλισμός το αρνείται και υποστηρίζει ότι οι οντότητες είναι μύθοι, λογικές κατασκευές ή τμήματα ενός διανοητικού οργάνου που επιτελεί συλλογισμούς για τον κόσμο. Ή, λιγότερο δογματικά, μπορεί να υποστηρίξει ότι δεν έχουμε και δεν μπορούμε να έχουμε κανένα λόγο να υποθέσουμε ότι οι οντότητες δεν είναι μύθοι.

John-George-Brown-Italian-View1872Μπορεί να υπάρχουν, αλλά δε χρειάζεται να υποθέσουμε κάτι τέτοιο για να κατανοήσουμε τον κόσμο.

Ο ρεαλισμός σχετικά με τις θεωρίες υποστηρίζει ότι οι επιστημονικές θεωρίες είναι είτε αληθείς είτε ψευδείς, ανεξάρτητα από το τι γνωρίζουμε: η επιστήμη κατ’ ελάχιστο στοχεύει στην αλήθεια και η αλήθεια είναι το πώς είναι ο κόσμος. Ο αντιρεαλισμός πρεσβεύει ότι οι θεωρίες στην καλύτερη περίπτωση είναι εγγυημένες, επαρκείς, καλές για να τις επεξεργαστείς, αποδεκτές αλλά απίστευτες ή ακαθόριστες.

ΥΠΟΔΙΑΙΡΕΣΕΙΣ

Έχω μόλις συνυφάνει ισχυρισμούς για την πραγματικότητα και ισχυρισμούς για αυτό που γνωρίζουμε. Ο ρεαλισμός μου σχετικά με τις οντότητες υποδηλώνει επίσης ότι ικανοποιητική θεωρητική οντότητα θα ήταν αυτή που υπάρχει (και όχι αυτή που είναι απλώς ένα πρακτικό διανοητικό εργαλείο). Αυτός είναι ένας ισχυρισμός τόσο για τις οντότητες όσο και για την πραγματικότητα. Υποδηλώνει επίσης ότι ουσιαστικά γνωρίζουμε, ή ότι έχουμε επαρκείς λόγους να εμπιστευθούμε, τουλάχιστον ορισμένες τέτοιες οντότητες στην τρέχουσα επιστήμη. Αυτός είναι ένας ισχυρισμός για τη γνώση.

courtyard_with_lunatics_goya1794Αναφέρω τη γνώση και την πραγματικότητα μαζί, επειδή το όλο θέμα θα ήταν ανενεργό, αν δεν κατείχαμε τώρα κάποιες οντότητες, των οποίων την ύπαρξη πιστεύουν κάποιοι από μας. Αν μιλούσαμε για κάποια μελλοντική επιστημονική ουτοπία, θα αποσυρόμουν από τη συζήτηση. Τα δύο ρεύματα που αναφέρω μαζί μπορούν εύκολα να διαχωριστούν, όπως στο ακόλουθο σχήμα του W. Newton-Smith. (W. Newton-Smith, «The underdetermination of theory by data», Proceedings of the Aristotelian Society, συμπληρωματικόςτόμος 52 (1978), σ. 72). Αυτός επισημαίνει τρία συστατικά στον επιστημονικό ρεαλισμό.

1. Ένα οντολογικό συστατικό: Οι επιστημονικές θεωρίες είναι είτε αληθείς είτε ψευδείς και ό,τι από τα δύο είναι μια δεδομένη θεωρία, είναι τέτοιο επί τη βάσει τού πώς είναι ο κόσμος.

2. Ένα αιτιακό συστατικό: Αν μία θεωρία είναι αληθής, οι θεωρητικοί όροι της θεωρίας δηλώνουν θεωρητικές οντότητες που είναι αιτιωδώς υπεύθυνες για τα παρατηρήσιμα φαινόμενα.

karl_fortess_island_dockyard19343. Ένα επιστημολογικό συστατικό: Μπορούμε να έχουμε εγγυημένη πίστη στις θεωρίες ή τις οντότητες (τουλάχιστον ως θέμα αρχής).

Σε γενικές γραμμές, τα οντολογικά και επιστημολογικά συστατικά του Newton-Smith ενισχύουν το ρεαλισμό μου σχετικά με τις οντότητες. Από τη στιγμή που υπάρχουν δύο συστατικά, μπορούν να υπάρχουν δύο είδη αντιρεαλισμού. Ο ένας απορρίπτει το (1)· ο άλλος απορρίπτει το (3).

Μπορείτε να αρνηθείτε το οντολογικό συστατικό. Αρνείστε ότι πρέπει να παίρνουμε τις θεωρίες κυριολεκτικά ‘ δεν είναι ούτε αληθείς ούτε ψευδείς ‘ είναι διανοητικά εργαλεία για την πρόβλεψη φαινομένων ‘ είναι κανόνες, για να επεξεργαστούμε το τι θα γίνει σε συγκεκριμένες περιπτώσεις.

degas.eΥπάρχουν πολλές εκδοχές αυτού. Συχνά μια τέτοια θεωρία ονομάζεται εργαλειοκρατία ινστρουμενταλισμός), επειδή υποστηρίζει ότι οι θεωρίες είναι μόνο εργαλεία.

Η εργαλειοκρατία αρνείται το (1). Εσείς μπορείτε αντ’ αυτού να αρνηθείτε το (3). Ένα παράδειγμα αποτελεί ο Bas van Fraassen στο βιβλίο του Η Επιστημονική Εικόνα {The Scientific Image, 1980). Πιστεύει ότι οι θεωρίες πρέπει να εκλαμβάνονται κυριολεκτικά – δεν υπάρχει άλλος τρόπος να τις προσλάβουμε. Είναι είτε αληθείς είτε ψευδείς και το τι είναι εξαρτάται από τον κόσμο – δεν υπάρχει εναλλακτική σημειολογία.

Αλλά δεν έχουμε καμία εγγύηση, ούτε χρειάζεται να πιστέψουμε οποιεσδήποτε θεωρίες για το μη παρατηρήσιμο, προκειμένου να κατανοήσουμε την επιστήμη. Έτσι, αρνείται το επιστημολογικό συστατικό.

harvey_dinnerstein_brownstone1958Ο ρεαλισμός μου σχετικά με τις θεωρίες είναι, επομένως, χονδρικά το (1) και το (3), άλλά ο ρεαλισμός μου σχετικά με τις οντότητες δεν είναι ακριβώς το (2) και το (3). Το αιτιακό συστατικό του Newton-Smith πρεσβεύει ότι αν μια θεωρία είναι αληθής, τότε οι θεωρητικοί όροι δηλώνουν οντότητες, οι οποίες είναι αιτιωδώς υπεύθυνες γι’ αυτό που μπορούμε να παρατηρήσουμε. Αυτός υπαινίσσεται ότι η πίστη σε τέτοιου είδους οντότητες εξαρτάται από την πίστη στη θεωρία στην οποία αυτές είναι εδραιωμένες. Αλλά κάποιος μπορεί να πιστεύει σε κάποιες οντότητες, χωρίς να πιστεύει σε καμία συγκεκριμένη θεωρία στην οποία αυτές είναι εδραιωμένες. Μπορεί ακόμα να θεωρήσει κανείς ότι καμία γενική βαθιά θεωρία για τις οντότητες δε θα μπορούσε να είναι αληθής, επειδή δεν υπάρχει τέτοια αλήθεια. Η Nancy Cartwright εξηγεί αυτήν την ιδέα στο βιβλίο της Πώς ψεύδονται οι νόμοι της φυσικής (HowtheLawsofPhysicsLie, 1983). Εννοεί τον τίτλο κυριολεκτικά. Οι νόμοι είναι απατηλοί. Μόνο οι φαινομενολογικοί νόμοι είναι πιθανόν αληθείς, αλλά παρ’ όλα αυτά μπορεί να έχουμε καλή γνώση των αιτιωδώς αποτελεσματικών θεωρητικών οντοτήτων.

avant-gardeΦυσικά όλες αυτές οι περίπλοκες ιδέες θα παρουσιαστούν ακολούθως. Ο van Fraassen αναφέρεται σε πολλά σημεία, ιδιαίτερα στο κεφάλαιο 3. Η Cartwright εμφανίζεται στα κεφάλαια 2 και 12. Το γενικό νόημα του ανά χείρας βιβλίου απομακρύνεται από το ρεαλισμό σχετικά με τις θεωρίες και πλησιάζει το ρεαλισμό εκείνων των οντοτήτων, τις οποίες μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε σε πειραματική εργασία. Αυτό σημαίνει ότι γενικά απομακρύνεται από το «αναπαριστώντας» και πλησιάζει το «παρεμβαίνοντας».

Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΟΙ ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

Θα πρέπει επίσης να διαχωρίσουμε το γενικό ρεαλισμό (realism-ingeneral) από τον επιμέρους ρεαλισμό (realism-in-particular). Για να χρησιμοποιήσω ένα παράδειγμα από τη Nancy Cartwright, από τότε που ο Einstein έκανε την εργασία του πάνω στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο το φωτόνιο θεωρείται ως βασικό στοιχείο κατανόησης του φωτός. Ωστόσο υπάρχουν σοβαροί μελετητές της οπτικής, όπως ο Willis Lamb και οι συνεργάτες του, οι οποίοι αμφισβητούν την πραγματικότητα των φωτονίων, υποθέτοντας ότι μια βαθύτερη θεωρία θα έδειχνε πως το φωτόνιο είναι κυρίως ένα τέχνημα των τωρινών θεωριών μας. Ο Lamb δεν υποστηρίζει ότι η υπάρχουσα θεωρία του φωτός είναι ξεκάθαρα ψευδής. Μια πιο βαθιά θεωρία θα διατηρούσε τα περισσότερα από αυτά που πιστεύουμε τώρα για το φως, αλλά θα έδειχνε ότι, κατά βάθος, τα φαινόμενα που σχετίζουμε με τα φωτόνια αποδίδονται σε μια διαφορετική όψη της φύσης. Ένας τέτοιος επιστήμονας θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ρεαλιστής γενικά, αλλά αντιρεαλιστής όσον αφορά συγκεκριμένα στα φωτόνια.

DadaΈνας τέτοιος επιμέρους αντιρεαλισμός είναι ζήτημα για την οπτική και όχι για τη φιλοσοφία. Ωστόσο ο Ν. R. Hanson επισήμανε ένα παράξενο χαρακτηριστικό στις νέες κατευθύνσεις των φυσικών επιστημών. Αρχικά, μια ιδέα εισάγεται περισσότερο ως υπολογιστικό εργαλείο παρά ως μια κυριολεκτική αναπαράσταση του πώς είναι ο κόσμος. Οι κατοπινές γενιές μεταχειρίζονται τη θεωρία και τις οντότητές της με έναν αυξανόμενα ρεαλιστικό τρόπο. (Ο Lamb είναι ένας σκεπτικιστής, ο οποίος προχωρεί προς την αντίθετη κατεύθυνση). Συχνά οι πρώτοι συγγραφείς ταλαντεύονται για τις οντότητές τους. Έτσι ο James Clerk Maxwell, ένας από τους δημιουργούς της στατιστικής μηχανικής, ήταν αρχικά απρόθυμος να πει αν ένα αέριο αποτελείται πραγματικά από μικρές ταλαντευόμενες μπάλες, οι οποίες προκαλούν φαινόμενα θερμικής πίεσης. Άρχισε θεωρώντας αυτήν την περιγραφή ως ένα «απλό» μοντέλο, το οποίο οργανώνει εύκολα όλο και περισσότερα μακροσκοπικά φαινόμενα. Έγινε σταδιακά ρεαλιστής. Οι κατοπινές γενιές θεωρούν προφανώς την κινητική θεωρία ως ένα καλό σκιαγράφημα του πώς είναι όντως τα πράγματα. Είναι αρκετά συχνό στην επιστήμη ο αντιρεαλισμός για μια συγκεκριμένη θεωρία ή τις οντότητές της να παραχωρεί τη θέση του στο ρεαλισμό.

Arabic_alchemy_Kitab.al.AqalimΗ επιφυλακτικότητα του Maxwell για τα-μόρια ενός αερίου αποτελούσε μέρος μιας γενικότερης δυσπιστίας για τον ατομισμό. Η κοινότητα των φυσικών και χημικών πείστηκε εντελώς για την πραγματικότητα των ατόμων μόνο στον αιώνα μας.

Ο Michael Gardner συνόψισε πολύ καλά μερικά από τα ρεύματα που σχετίζονται με αυτήν την ιστορία. (Μ. Gardner, «Realism and instrumentalism in 19th century atomism», Philosophy of Science AG (1979), σσ. 1-34). Τελειώνει, μάλλον, όταν η κίνηση Brown αναλύθηκε πλήρως σε σχέση με τις τροχιές των μορίων. Αυτό το επίτευγμα ήταν σημαντικό, όχι μόνο επειδή υποδείκνυε λεπτομερώς πώς τα μόρια πέφτουν πάνω στους κόκκους γύρης, δημιουργώντας την παρατηρούμενη κίνηση. Το πραγματικό επίτευγμα ήταν ένας νέος τρόπος υπολογισμού του αριθμού Avogadro, χρησιμοποιώντας την ανάλυση της κίνησης του Brown από τον Einstein και τις πειραματικές τεχνικές του Jean Perrin.

CAMILLE PISSARRO-aquare at la roche-guyonΑυτό ήταν φυσικά μια «επιστημονική» κι όχι μία «φιλοσοφική» ανακάλυψη. Ωστόσο, ο ρεαλισμός γΰρω από τ^ άτομα και τα μόρια ήταν κάποτε το κεντρικό θέμα της φιλοσοφίας της επιστήμης. Τα άτομα και τα μόρια ξεπερνούσαν κατά πολΰ το επίπεδο του τοπικού προβλήματος γύρω από ένα είδος οντοτήτων – αποτελούσαν τους κεντρικούς πρωταγωνιστές της συζήτησης γύρω από το πραγματικό (ή το απλώς φανταστικό) των θεωρητικών οντοτήτων.

Πολλές από τις τωρινές μας θέσεις περί επιστημονικού ρεαλισμού καταστάλαξαν τότε, σε σχέση με τη συζήτηση εκείνη. Η ίδια η ονομασία «επιστημονικός ρεαλισμός» άρχισε να χρησιμοποιείται εκείνη την εποχή.

Nikolay-Yaroshenko-Course-Attendant1883Ο γενικός ρεαλισμός πρέπει επομένως να διαχωρίζεται από τον επιμέρους ρεαλισμό, με την επιφύλαξη ότι ο επιμέρους ρεαλισμός μπορεί να κυριαρχεί στη συζήτηση τόσο, ώστε να καθορίζει την πορεία του γενικού ρεαλισμού. Ένα ερώτημα σχετικά με τον επιμέρους ρεαλισμό πρέπει να διευθετείται από την έρευνα και την ανάπτυξη μιας επιμέρους επιστήμης. Στο τέλος, αυτός που είναι σκεπτικιστής σχετικά με τα φωτόνια ή τις μαύρες τρύπες πρέπει ή να συμμορφωθεί ή να σωπάσει! Ο γενικός ρεαλισμός διαδίδεται με την παλιά μεταφυσική και με την πρόσφατη φιλοσοφία της γλώσσας. Εξαρτάται εξαιρετικά λιγότερο από τα γεγονότα της φύσης από ό,τι οποιοσδήποτε επιμέρους ρεαλισμός. Ωστόσο, αυτοί οι δύο δε διαχωρίζονται εντελώς και συχνά, σε καθοριστικά στάδια του παρελθόντος μας, έχουν υπάρξει στενά συνδεδεμένοι.

ΑΝΑΠΑΡΙΣΤΩΝΤΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΙΝΟΝΤΑΣ

Η επιστήμη λέγεται ότι έχει δυο σκοπούς: τη θεωρία και το πείραμα. Οι θεωρίες προσπαθούν να πουν πώς είναι ο κόσμος. Το πείραμα και η συνακόλουθη τεχνολογία αλλάζουν τον κόσμο. Αναπαριστούμε και παρεμβαίνουμε. Αναπαριστούμε για να παρέμβουμε και παρεμβαίνουμε υπό το φως των αναπαραστάσεων.

MetropolisΤο μεγαλύτερο μέρος των σημερινών συζητήσεων για τον επιστημονικό ρεαλισμό διατυπώνεται με όρους θεωρίας, αναπαράστασης και αλήθειας. Οι συζητήσεις είναι διαφωτιστικές αλλά όχι αποφασιστικές. Αυτό συμβαίνει εν μέρει επειδή έχουν μπολιαστεί κατά πολύ από μια απείθαρχη μεταφυσική. Υποψιάζομαι ότι δεν μπορεί να υπάρξει κάποιο καθοριστικό επιχείρημα υπέρ του ρεαλισμού ή εναντίον του, στο επίπεδο της αναπαράστασης. Όταν περνάμε από την αναπαράσταση στην παρέμβαση, στον ψεκασμό της μπάλας νιοβίου με ποζιτρόνια, ο αντιρεαλισμός βρίσκει μικρότερη εφαρμογή. Σ’ αυτά που ακολουθούν αρχίζω με ένα κάπως παλιομοδίτικο ενδιαφέρον για το ρεαλισμό των οντοτήτων. Αυτό οδηγεί σύντομα στις κυριότερες σύγχρονες μελέτες της αλήθειας και της αναπαράστασης, του ρεαλισμού και του αντιρεαλισμού των θεωριών. Προς το τέλος επιστρέφω στην παρέμβαση, στο πείραμα και στις οντότητες.

Ο τελικός κριτής στη φιλοσοφία δεν είναι το πώς σκεφτόμαστε, αλλά το τι κάνουμε.       […] pdf    

Train-station(Ian Hacking, Representing and Intervening: Introductory Topics in the Philosophy of Natural Science, Cambridge University Press 1983).

————————————————————————————–

cloister.bwΑυτόνομη Πρωτοβουλία

Advertisements