80. ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΕΣ ΤΟΥ ΑΙΣΧΥΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΟΦΟΚΛΗ

c.castoriadis.Sofoklis.Aisxilos.pm

ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΕΣ ΤΟΥ ΑΙΣΧΥΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΟΦΟΚΛΗ

goya.colossusΗ ελληνική σύλληψη του ανθρώπου ορίζεται, γενικά, από την οργανωτική δομή: ζώα / άνθρωποι / θεοί. Η δομή αυτή που φαίνεται αυτονόητη για μάς, που βρισκόμαστε στη συνέχεια της συγκρότησής της από τους Έλληνες, δεν είναι καθόλου “αυτονόητη“. Στους Εβραίους, τους Ινδούς ή τους κινέζους δεν ισχύει κάτι τέτοιο ‘ στις Ινδιάνικες φυλές της Αμερικής συχνά παρατηρείται μια “κυκλοφορία“ ανάμεσα στη ζωική, ανθρώπινη και θεϊκή κατάσταση, κυκλοφορία και όχι τομή. Αλλά, αυτή η δομή είναι απλώς το περίβλημα, το κέλυφος, μέσα στο οποίο διαδραματίζεται μια τεράστια κοινωνικο-ιστορική δημιουργία, η οποία αλλοιώνει τελείως την σημασία των όρων που συγκροτούν τη δομή αυτή. Και αυτό γίνεται αποκλειστικά με την αλλαγή της σημασίας -του «σημασιακού μάγματος» (Κ. Καστοριάδης) – που αφορά το μέσο και κεντρικό στοιχείο της δομής, δηλαδή τον άνθρωπο. Αλλοίωση που επιτελείται με την προσπάθεια για ‘αυτογνωσία’. Βασικό χαρακτηριστικό της αρχαίας ελληνικής ιστορίας είναι ακριβώς ότι είναι ιστορία, ότι το “πνεύμα” των αρχαίων Ελλήνων πραγματοποιείται ακριβώς ως αλλαγή, αυτο-αλλοίωση, “αυτο-θέσμιση” – όλες συνυφασμένες με την προσπάθεια αυτογνωσίας, που είναι συνεχής ενέργεια, εργασία, διαδικασία και όχι στατικό αποτέλεσμα.

Μια αποφασιστική στιγμή αυτής της αλλοίωσης συλλαμβάνει ο Κ. Καστοριάδης αναλύοντας και συγκρίνοντας την ανθρωπολογία του Αισχύλου και του Σοφοκλή. Η παραβολή των δύο αυτών ποιητών δείχνει μια πολύ σημαντική ο ν τ ο λ ο γ ι κ ή  α ν α τ ρ ο π ή . Ιδιαίτερη δε βαρύτητα έχει το γεγονός ότι, αυτά που αποτελούν τη σκέψη τους μπορούσε κάποιος να τα διανοηθεί στην Αθήνα του 460-440, μπορούσε να τα εκφράσει, να τα παρουσιάσει στο λαό και να στεφανωθεί γι’ αυτό που διανοήθηκε, εξέφρασε και παρέστησε.

Η ‘ανθρωπογονία’ του Αισχύλου είναι μ υ θ ι κ ή με την βαθύτερη, φιλοσοφική έννοια του όρου: απαντάει στο ερώτημα το σχετικό με τον άνθρωπο παραπέμποντας στην προέλευσή του, και παρουσιάζοντας μια αφήγηση. Ορισμός του μ ύ θ ο υ : η αφήγηση για την προέλευση απαντά στο ερώτημα για την ουσία. (Στον Σοφοκλή η παρουσίαση της ουσίας απαντά και στο ερώτημα για την ουσία, και σ’ αυτό για την προέλευση. Η ουσία του ανθρώπου, το ‘δεινόν’, είναι η αυτοδημιουργία του).

dore-alpineΣτο κείμενο του Αισχύλου (Προμυθέας Δεσμώτης ~460), η ανθρωπογονία παρουσιάζεται ως το έργο του Προμηθέως, αποτέλεσμα της απόφασης και της πράξης του. Ο Ζευς ήθελε να καταστρέψει τους ανθρώπους και ο Προμηθεύς τους σώζει, μεταβιβάζοντας σ’ αυτούς ένα μέρος από τις δυνατότητες του ‘πράττειν’ / ‘ποιείν’ που ήταν ως τότε αποκλειστικά κτήμα των θείων δυνάμεων. Ποια ήταν όμως η κατάσταση της ανθρωπότητας πριν από την επέμβαση αυτή; Η προ-ανθρώπινη κατάσταση της ανθρωπότητας, όπως την παρουσιάζει ο Αισχύλος, είναι κυριολεκτικά απίστευτη, τελείως φανταστική, χωρίς καμία εξωτερική ‘αληθοφάνεια’. Οι ‘άνθρωποι’ αυτοί είναι σαν ανυπόστατες σκιές. Έβλεπαν χωρίς να βλέπουν, χωρίς να τους ωφελεί αυτό που βλέπουν (‘μάτην’), άκουγαν χωρίς ν’ ακούν, και παρόμοιοι με μορφές ονείρων, περνούσαν την μακριά ζωή τους χωρίς καμία τάξη, στην τύχη (‘εική’). Ζούσαν κάτω από τη γη, μέσα σε ανήλια σπήλαια, δεν μπορούσαν να ξεχωρίσουν χειμώνα, άνοιξη και καλοκαίρι, και έκαναν τα πάντα χωρίς σκέψη, χωρίς νου. Και δεν προέβλεπαν – δεν ήξεραν – τον θάνατο.

Δεν πρόκειται εδώ για κάποιο δυνατό και συλληπτό ζωολογικό είδος, για μια συνηθισμένη ζωική κατάσταση. Όμως εδώ παρουσιάζεται κάτι που είναι σημαντικότερο από το πραγματικό: η περιγραφή του Αισχύλου δίνει την κατάσταση του ανθρώπου “ πριν “ η΄ “έξω “ από την θέσμιση της κοινωνικής ζωής – των τεχνών, της εργασίας, του λόγου. Αυτό που περιγράφεται είναι ο άνθρωπος όπως θα ήταν, αν είχε σώμα βέβαια, και ψυχή – αλλά όχι γ ν ώ μ η. Είναι αυτό που θα ονομάζαμε σήμερα το ‘πρωταρχικό ασυνείδητο’, η ‘α-λογικότητα’, και ‘α-πραγματικότητα’ της ψυχικής μονάδας. Μια κατάσταση που μόνο λογικά και υποθετικά μπορούμε να την σκεφτούμε. Αφαιρετικά: τι και πώς θα ήταν ο άνθρωπος, χωρίς γνώμη και χωρίς τέχνη – αφαίρεση σημαντικότερη από την πραγματικότητα, γιατί μόνο αυτή μας επιτρέπει να συλλάβουμε όλα όσα στον άνθρωπο προέρχονται από αυτό που είναι πέρα από το πρωταρχικό του δεδομένο, την ‘ψυχή’, και που ανάγεται στην κ ο ι ν ω ν ι κ ή του  διάσταση, σ’ αυτό που για μάς είναι η θέσμιση της γνώμης και της τέχνης, και που για τον Αισχύλο είναι δώρα του Προμηθέως. Αυτός δίνει λοιπόν στους ανθρώπους τα σημάδια, τα σταθερά σημεία αναφοράς δια των οποίων και μόνο γίνεται δυνατή και η σύλληψη και η μέτρηση του χρόνου, το δώρο του αριθμού και των σημείων που στηρίζουν και ενσαρκώνουν τη μνήμη, τις παραγωγικές τέχνες, την μαντική και την ερμηνεία των ονείρων με τις οποίες τους επιτρέπεται μια σχέση με τον ορίζοντα του μέλλοντος και τους βασικούς του καθορισμούς: η αβεβαιότητα, η αναμονή, η ελπίδα. Αυτός, μαθαίνει στους ανθρώπους ότι είναι ανυπέρβλητα και τελεσίδικα θ ν η τ ο ί . Η αλήθεια όμως αυτή θα μπορούσε να τους συντρίψει ‘ το φάρμακο, λοιπόν, το αντίβαρο είναι οι τυφλές ελπίδες, οι σκοτεινές προσδοκίες, οι φρούδες αναμονές. Οι ελπίδες αυτές δεν αναφέρονται σε καμία “θετική” αθανασία ‘ σχετίζονται με όσα κάνει και μπορεί να κάνει ο άνθρωπος σε τούτη τη ζωή, τυφλές μια και το μέλλον είναι άγνωστο και οι θεοί φθονεροί. Η γνώση του θανάτου, και η δυνατότητα ενός ποιείν- πράττειν που η γνώση αυτή το κεντρίζει αντί να το πνίγει, συναπαρτίζουν τον αρχαίο Έλληνα.

goya.f.Ενώ ο Αισχύλος εκθέτει μια α ν θ ρ ω π ο γ ο ν ί α , όχι σαν μια βαθμιαία διαδικασία, αλλά περιγράφοντας ένα εξαίφνης πέρασμα απ’ το πριν στο μετά ως αποτέλεσμα της απόφασης και της πράξης ενός επαναστατημένου Τιτάνος, σαν απόσπαση, οιονεί κλοπή, από μια υπεράνθρωπη δύναμη ικανοτήτων και δυνατοτήτων που ανήκουν στις υπεράνθρωπες δυνάμεις (και συνεπώς υπήρχαν ήδη), ο Σοφοκλής εκθέτει μια ανθρωπολογία που δεν προϋποθέτει τίποτε και όπου οι ικανότητες και οι δυνατότητες αυτές δημιουργούνται από τους ανθρώπους ‘ θέτει την ανθρωπότητα ως α υ τ ο δ η μ ι ο υ ρ γ ί α . Οι άνθρωποι δεν πήραν τίποτε από τους θεούς, και κανένας θεός δεν τους έδωσε τίποτε. Αυτό είναι το πνεύμα του 5ου αιώνα, και αυτή είναι η τραγωδία που βράβευσαν οι Αθηναίοι.

Στην Αντιγόνη του Σοφοκλή (~442), η δημιουργική δεινότητα του ανθρώπου συνδέεται με έναν ανυπέρβλητο διχασμό της φύσης του. Η διπλή πραγματικότητά του τον κάνει να βαδίζει άλλοτε προς το ‘καλό’ και άλλοτε προς το ‘κακό’. Αυτό το κακό και το καλό ο ποιητής δεν τα προσδιορίζει ηθικολογώντας, αλλά πολιτικά. Ο άνθρωπος βαδίζει προς το καλό όταν κατορθώνει να συνυφάνει (‘παρείρων’) τους νόμους της πόλης του (‘νόμους χθονός’) με την ‘θεών ένορκον δίκαν’, την δίκη/ δικαιοσύνη των θεών, την κατοχυρωμένη από τους όρκους. Σ’ αυτή την περίπτωση ο άνθρωπος γίνεται ‘υψίπολις’ – υψηλός μέσα στην πόλη του. Σ’ αυτόν αντιτίθεται ο ‘άπολις’ , ο άνθρωπος που ‘τόλμας χάριν’, εξαιτίας της υπερβολικής τόλμης, της αυθάδειας, του θράσους – της ‘ύ β ρ ε ω ς’ αφήνει το ‘μη καλόν’ να τον κατοικήσει. Αυτός που κατέχεται από την ύβρη γίνεται άπολις, βγαίνει από την πολιτική κοινωνία των ανθρώπων. Το κύριο, λοιπόν, θέμα της τραγωδίας, είναι η “ύβρις – η πράξη ‘τόλμας –χάριν’. Ο ποιητής λέει επίσης στον δήμο των Αθηναίων: ακόμα και όταν έχουμε δίκιο, μπορεί να έχουμε άδικο, δεν υπάρχει ποτέ έσχατος λογικός λόγος.

Η Αντιγόνη αποτελεί μια κορυφή της δημοκρατικής πολιτικής σκέψης και στάσης, που αποκλείει και καταδικάζει το ‘μόνος φρονείν’, που αναγνωρίζει την έμφυτη ύβρη των ανθρώπων και απαντά σ’ αυτήν με τη ‘φρόνηση’, και που αντιμετωπίζει το έσχατο πρόβλημα του α υ τ ό ν ο μ ο υ  ανθρώπου – και του ατόμου της πολιτικής κοινότητας – το πρόβλημα του α υ τ ο π ε ρ ι ο ρ ι σ μ ο ύ. Ο αυτοπεριορισμός είναι απαραίτητος, ακριβώς γιατί ο άνθρωπος είναι  ‘δ ε ι ν ό ς’ (το σημασιακό σύμπλεγμα της λέξης: καταπληκτικά δυνατός, ισχυρός, θαυμάσιος και αξιοθαύμαστος διότι υπέρ-ικανός, επιδέξιος, σοφός, αριστοτέχνης, που βρίσκει λύση πάντα) και γιατί την ‘δεινότητα’ αυτή τίποτε εξωτερικό δεν μπορεί να την περιορίσει ουσιαστικά. Ούτε βέβαια η θεών ένορκος δίκα . Αυτή είναι μία από τις αρχές που διέπουν τη ζωή των ανθρώπων – αλλά με κανέναν τρόπο δεν φτάνει. Εάν έφτανε δεν θα υπήρχε και τραγωδία. Όπως δεν υπάρχει και δεν μπορεί να υπάρξει τραγωδία εκεί που ‘μία έσχατη αρχή’ δίνει απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα: στον κόσμο τον πλατωνικό και στον κόσμο τον χριστιανικό.

Konstantin Bogaevsky.crimean-landscapeΤο ‘δεινός’ προσδιορίζει τον άνθρωπο και προσδιορίζεται απ’ αυτόν: είναι ο χαρακτήρας εκείνος, που κανένα ον δεν τον παρουσιάζει στον ίδιο βαθμό. Με ποία όμως έννοια μπορεί ο άνθρωπος να είναι δεινότερος από την φύση – και απ’ τους θεούς; Τα άλλα όντα ‘είναι’, και είναι ό,τι είναι ‘από τη φύση τους’. Σε οποιονδήποτε χρόνο έκαναν, κάνουν και θα κάνουν τα ίδια πράγματα. Και τις δυνάμεις που έχουν, τις έχουν διότι τους έχουν δοθεί μια για πάντα, χωρίς να μπορούν να τις αλλάξουν. Το ‘τί εστίν’ τους δεν προέρχεται απ’ αυτά τα ίδια.

Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για τους θεούς. Συντριπτικά πιο δυνατοί από τον άνθρωπο, προικισμένοι με αναρίθμητες δυνατότητες και ικανότητες – όχι όμως παντοδύναμοι – , αθάνατοι – όχι όμως αιώνιοι ή άχρονοι – οι θεοί είναι αυτό που είναι “απ’ τη φύση τους” και χωρίς να έχουν κάνει τίποτα γι’ αυτό. Ο άνθρωπος όμως, τίποτε απ’ όσα κάνει δεν μπορεί να αποδοθεί σ’ ένα “φυσικό προικισμό” του. Το τί εστείν του ανθρώπου είναι έργο του ίδιου του ανθρώπου: Ο άνθρωπος θέτει τον εαυτό του ως άνθρωπο, η ουσία του ανθρώπου είναι  α υ τ ο δ η μ ι ο υ ρ γ ί α, με δύο έννοιες: ο άνθρωπος δημιουργεί την ουσία του, και η ουσία αυτή είναι δημιουργία και αυτο-δημιουργία. Ο άνθρωπος δημιουργεί τον εαυτό του ως δημιουργό, μέσα σ’ ένα κύκλο, του οποίου η φαινομενική λογική φαυλότητα αποκαλύπτει το οντολογικά  πρωταρχικό.

turnerΤον άνθρωπο δεν τον δίδαξε κανείς (π.χ. ο Προμηθέας) ‘ δίδαξε τον εαυτό του. Όταν μας διδάσκουν, κάποιος που ήδη κατέχει μια γνώση, μας την δίνει, μας την προσφέρει, μας την μεταβιβάζει. Όταν διδασκόμαστε (μέση φωνή), δίνουμε στον εαυτό μας κάτι που ο εαυτός μας δεν έχει (αλλιώς, γιατί να του το δώσουμε;) και που έχει (αλλιώς, ποιος το δίνει;). Ο φαινομενικός παραλογισμός αίρεται αν καταλάβουμε ότι η α υ τ ο ε ν έ ρ γ ε ι α  του  α υ τ ο δ ι δ α σ κ ό μ ε ν ο υ ανθρώπου δημιουργεί (φέρνει σε ύπαρξη) και το “περιεχόμενο” και το “υποκείμενό” της, που αλληλο-προσδιορίζονται και αλληλο-υπάρχουν. Ο άνθρωπος, επομένως, δεν “έχει” τον λόγο ως “φυσική” ιδιότητα ή προίκιση – ούτε η πολιτικότητά του είναι απλώς δοσμένη και δεδομένη. Δίδαξε τον εαυτό του -δημιούργησε- την γλώσσα (‘φθέγμα’), την σκέψη (‘φρόνημα’) και τις ‘αστυνόμους οργάς’, τα πάθη, τις διαθέσεις, τις ορμές που δ ί ν ο υ ν  ν ό μ ο υ ς στα άστεα – που θ ε σ μ ί ζ ο υ ν τις π ό λ ε ι ς. Συνήθως, γράφει ο Κ. Καστοριάδης, σκεφτόμαστε το ν ό μ ο και τον θ ε σ μ ό, ως τα απολύτως αντίθετα με τις οργές και τα πάθη ‘ στη ρίζα, όμως, του πρωταρχικού θεσμού υπάρχει μια προ-λογική “βούληση” και πρόθεση, και οι θεσμοί δεν μπορούν να διατηρηθούν χωρίς πάθος. Ο Σοφοκλής λοιπόν μιλάει για ‘θεσμίζοντα  πάθη’ .

      Της δεινότητας του ανθρώπου ο ποιητής γνωρίζει ένα και μόνο απόλυτο όριο, τον θάνατο. Ένα δεύτερο (εσωτερικό) όριο είναι εγγενές στον άνθρωπο: η δ ι φ υ ί α του, που τον κάνει να βαδίζει άλλοτε προς το κακόν και άλλοτε προς το ‘εσθλόν’. Ο Σοφοκλής δεν βλέπει καμία “ηθική πρόοδο” να επιτελείται, αυτά τα δύο πάντα συνόδευαν και θα συνοδεύουν τον άνθρωπο, πάντα θα είναι οι δύο πόλοι που εναλλασσόμενοι θα κατευθύνουν τα βήματά του. Τη διφυία όμως αυτή ο ποιητής δεν τη βλέπει μοιρολατρικά. Η ‘δ ί κ η’ εμφανίζεται σαν ένα τρίτο σχετικό όριο της ανθρώπινης πράξης/ ποίησης.

Heinrich Khunrath1595.cosmic rose2

Πλάι στους νόμους που ο άνθρωπος διδάσκεται, θέτει και θεσμίζει, υπάρχει η δίκη των θεών, που δεν φτάνει κατά κανένα τρόπο – αλλιώς δεν θα χρειάζονταν και δεν θα υπήρχαν καν ‘νόμοι χθονός’ – αλλά και που δεν μπορεί να παραγνωριστεί.   Όπως η δίκη των θεών δεν αρκεί, το ίδιο δεν αρκούν οι ‘νόμοι χθονός’. Υπακούοντας σ’ αυτούς ο άνθρωπος πρέπει να ξέρει ότι δεν καθορίζουν αποκλειστικά το θεμιτό, ούτε εξαντλούν το απαγορευμένο. Κάποιο άλλο στοιχείο, πλάι στον εκάστοτε θεσμισμένο (θετικό και, όπως και να’ναι, ‘χωρο-χρονικά τοπικό’, άρα σχετικό) νόμο πρέπει να υπάρχει, στοιχείο που χωρίς να τον αναιρεί ή να τον υπαγορεύει, χρειάζεται να συνυφανθεί μαζί του. Αυτό το στοιχείο ο ποιητής, με τη γλώσσα και τις παραστάσεις της πόλης του και της εποχής του, το ονομάζει «θεών ένορκον δίκαν».

Συμπερασματικά, μέσα σ’ ένα τέταρτο του αιώνα η ελληνική α υ τ ο γ ν ω σ ί α περνάει από την ιδέα μιας θεϊκής ανθρωπογονίας στην ιδέα της αυτοδημιουργίας του ανθρώπου. […] PDF

antigone-and-polynices1

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

Advertisements

49. ..ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

49. proposal.organization.production.pm.22-10-2012

l.s.lowry-ourtownΗ κυβέρνηση υπηρετεί ευλαβικά τα συμφέροντα των τραπεζών, του εγχώριου και του διεθνούς κεφαλαίου. Καταδικάζουν αδίστακτα έναν ολόκληρο λαό στην ανεργία, την ανέχεια και την απελπισία. Αφαιρούν εργατικά και κοινωνικά δικαιώματα που κατακτήθηκαν με πολυετείς αγώνες, ενώ στις αντιστάσεις που αναπτύσσονται από τον κόσμο που αγωνίζεται απαντούν με συκοφαντίες και σφοδρή έως δολοφονική καταστολή. Απαιτούμε να παραιτηθούν. Τα πολλοστά ‘νέα μέτρα’ δεν πρέπει να ψηφιστούν. Το Μνημόνιο να ακυρωθεί, να απεγκλωβιστούμε από τη μέγγενη του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου.
Το “χρέος” που φορτώνουν στις πλάτες των φτωχών κοινωνικών στρωμάτων δεν το αναγνωρίζουμε, δεν είναι δικό μας. Πρέπει να σταματήσουμε άμεσα τις πληρωμές τόκων και χρεολυσίων στους διεθνείς τοκογλύφους. Απαιτούμε να εθνικοποιηθούν οι τράπεζες. Κανένα ξεπούλημα Δημόσιας περιουσίας σε ιδιώτες. Καλούμε σε κοινωνική στάση πληρωμών από τα κάτω και σε γενική απεργία διαρκείας.

Η μετατροπή κάθε πτυχής της ζωής σε εμπόρευμα, η υποταγή στη δικτατορία των “ελεύθερων αγορών” και στις ιδεοληψίες της “ανταγωνιστικότητας” και του απεριόριστου ιδιωτικού κέρδους, το ίδιο το καπιταλιστικό φαντασιακό της “ανάπτυξης” όλα αυτά οδηγούν πληθυσμούς ολόκληρους στον αφανισμό, μας έχουν φέρει στο χείλος μιας παγκόσμιας οικολογικής καταστροφής. Πρέπει να αναπροσανατολιστεί η παραγωγή, και η επιστημονική έρευνα να στραφεί στις πραγματικές κοινωνικές ανάγκες, στην διάσωση του φυσικού πλούτου και της βιοποικιλότητας. Απαιτούμε κοινωνικό έλεγχο του πώς και τί παράγουμε.
Στους χώρους δουλειάς, σε κάθε συνοικία και γειτονιά, παντού χρειάζονται σήμερα περισσότερο από ποτέ ανοιχτές δομές κοινωνικής αλληλεγγύης και αλληλοβοήθειας, λαϊκές και εργατικές συνελεύσεις. Χρειάζεται μια πραγματικά δημοκρατική και κοινωνικά ωφέλιμη διέξοδος μακρυά από τις κερδοσκοπικές λογικές των χρηματιστών και των managers. Χρειάζεται οργάνωση των καταπιεσμένων οριζόντια, αδιαμεσολάβητη και αντι-ιεραρχική. Καλούμε τους εργάτες να μην αποδεχθούν μοιρολατρικά το κοινωνικό περιθώριο της ανεργίας και εξαθλίωσης όπου τους ωθούν, να πάρουν επιτέλους τα μέσα παραγωγής στα χέρια τους και να δουλέψουν ο καθένας σύμφωνα με τις ικανότητές του για το καλό όλων.

Conrad Felixmüller (1897-1977)Οι δυτικές κοινωνίες δεν αποτελούν το κέντρο του κόσμου, η Ελλάδα δεν είναι ο μόνος τόπος με ιστορία και πολιτισμό! Οι πρόσφυγες που ζουν στην χώρα μας βιώνουν την απανθρωπιά μικρών και μεγάλων αφεντικών. Οι μετανάστες εργάτες/τριες ζουν καθημερινά την κόλαση μιας ακροδεξιάς εθνικιστικής και ρατσιστικής υστερίας, επιβιώνουν υπό συνεχή κρατική και παρακρατική καταστολή, υφίστανται διωγμούς και φασιστικά πογκρόμ. Απέναντι στις δολοφονικά ναζιστικά ‘τάγματα εφόδου’ της Χ.Α. προτάσσουμε την κοινωνική και ταξική αλληλεγγύη μας πάνω από έθνη και σύνορα. Καμία θρησκεία δεν μας χωρίζει, θέλουμε οι πολιτισμοί μας να συναντηθούν. Ο κοινωνικός κανιβαλισμός δεν θα περάσει. Θα ζήσουμε μαζί ειρηνικά σε μια κοινωνία ελευθερίας ισότητας και αυτονομίας.

Καθώς οι ατομικές αντιστάσεις σήμερα συλλογικοποιούνται και η ανάγκη του κόσμου να εκφραστεί δημιουργεί ήδη τις πρώτες εστίες άμεσα δημοκρατικής λήψης αποφάσεων, πρέπει οριστικά να εγκαταληφθούν οι δήθεν “εκπρόσωποι” και οι λογικές της ανάθεσης και της πρωτοπορίας. Κανείς δεν δικαιούται να μιλά “εν ονόματι” κανενός από εμάς. Όπως δεν υπάρχει Ένα μοναδικό Δόγμα απ’όπου απορρέουν “απόλυτες αλήθειες”, με τον ίδιο τρόπο δεν υπάρχει και κάποια (κομματική ή άλλη) “πρωτοπορία” αποκλειστικός κάτοχος, εκφραστής και εφαρμοστής κάποιων “σιδερένιων νόμων της ιστορίας” η οποία “αντιπροσωπεύει” υποτίθεται -«φυσικώ τω τρόπω»- τα συμφέροντα όλων των εκμεταλλευόμενων τάξεων… Η απελευθέρωση των καταπιεσμένων είναι έργο των ίδιων και μόνο.

Αυτόνομη Πρωτοβουλία – εργαζόμενοι, ερευνητές, άνεργοι

– ...ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ….. –
soviet.capitalist-modernityMπορεί κανείς να μιλήσει για πολιτική και για οικολογία χωρίς να την εντάξει σε κάτι γενικότερο, που είναι η συνολική δομή της κοινωνίας και το βασικό της χαρακτηριστικό: το καπιταλιστικό φαντασιακό στοιχείο; Κάθε κοινωνία μέσω των θεσμών της διαρθρώνει ορισμένες κοινωνικές φαντασιακές σημασίες ‘ δεν τις αντιγράφει από την φύση, ούτε τις παράγει με την λογική, τις δημιουργεί. Αυτές κοινωνικοποιούν τα άτομα, τους δίνουν ταυτότητα, κριτήρια, κανόνες, αξίες, προσανατολισμούς, νοήματα. Αυτό που μας απασχολεί εδώ είναι το φαντασιακό μιας απεριόριστης επέκτασης της μηχανιστικής ορθολογικής κυριαρχίας, το καπιταλιστικό φαντασιακό αυτής της επέκτασης που βρίσκει την πρώτη της έδρα, τον πρώτο της χώρο στην τεχνική και στην οργάνωση της παραγωγής , αλλά βαθμιαία εξαπλώνεται σ’ όλες τις σφαίρες της κοινωνικής ζωής.

Η αυταπάτη της παντοδυναμίας μιας απεριόριστης επέκτασης της δήθεν δύναμης των ανθρώπων μεταβάλλεται σε μια πλήρη έλλειψη δύναμης… Αποκαλύπτεται ταυτόχρονα πως δεν πρόκειται για παντοδυναμία, διότι δεν βλέπει κανείς ποιός την ασκεί, ούτε άνθρωπος ούτε οργάνωση ούτε κοινωνική τάξη, βλέπει αντιθέτως ότι υπάρχει μια αυτονόμηση μιας κίνησης της τεχνοεπιστήμης, όπως είναι επενδυμένη στην οικονομία και στην τεχνική, η οποία ούτε κυβερνάται ούτε κατευθύνεται από κανέναν.

Τα πάντα εξαρτώνται από την α ύ ξ η σ η των π α ρ α γ ω γ ι κ ώ ν δυνάμεων; Πιστεύουμε αλήθεια πως όταν η παραγωγή θα έχει φτάσει σε ένα επίπεδο «αρκετά υψηλό», θα μπορέσουμε να μιλήσουμε για μια αληθινά ελεύθερη κοινωνία, μια αληθινή ισότητα των ανθρώπων κλπ…; Υπάρχει μια ενδογενής και εγγενής κριτική που πρέπει να ασκηθεί πάνω στην ίδια την τεχνική και την οργάνωση της παραγωγής κάτω από τον καπιταλισμό.

Η καπιταλιστική οικονομία είναι μια οικονομία σπατάλης, και η σύγχρονη τεχνοεπιστήμη βασίζεται σε μια συνεχή και γρήγορη ανάπτυξη της παραγωγής και της κατανάλωσης, που συνεπάγεται για την γήινη οικόσφαιρα καταστροφικά αποτελέσματα.
Η τ ε χ ν ι κ ή αφενός δεν μπορεί να θεωρηθεί σαν ένα μέσο αδρανές, χρησιμοποιήσιμο για οποιοδήποτε σκοπό, και αφετέρου από μόνη της δεν είναι αρκετή για να προσδιορίσει μια κοινωνία (οπότε δεν θα είχαμε παρά να την αλλάξουμε για να πλάσουμε μια νέα κοινωνία). Το αντιπυρηνικό και οικολογικό κίνημα είναι φορέας, εκτός του ζητήματος μιας εναλλακτικής τεχνικής, και ενός άλλου τύπου προβληματικής. Μπορεί να ξεσκεπάσει με κριτικό τρόπο την αθρόα παραγωγή παραλογισμών στις κοινωνίες μας. Τα κινήματα αυτά εμβαθύνουν στο πρόβλημα του τρόπου ζωής. Η αμφισβήτηση ενός ορισμένου αστικού ρυθμού ζωής, ενός τύπου αισθητικής, των «αναγκών» της καπιταλιστικής κοινωνίας, όλα αυτά φαίνονται καθαρά σ’ αυτούς τους αγώνες. Και κυρίως: εκφράζουν με το δικό τους τρόπο την επιδίωξη της αυτονομίας, την επιθυμία μιας αυτοθέσμισης της κοινωνίας. Ακόμη δε η οικολογία ανανεώνει την ξεχασμένη και κρυμμένη σχέση της κοινωνίας με την ουτοπία – ουτοπία νοούμενη ως πόθος για αλλαγή και ως ορίζοντας της δραστηριότητάς μας.

Jean Dubuffet.apartmenthousesΗ αναγκαιότητα της θέσπισης νόμων ενάντια στη καταστροφή του πλανήτη μας είναι άμεση. Η αναγνώριση της αξίας και της ιδιοτυπίας αυτού του αγώνα αποκλείει κάθε πατερναλιστική στάση και τους ελιγμούς τακτικής για εκμετάλλευση του οικολογικού κινήματος. Να υπογραμμίσουμε εδώ κάτι σημαντικό: μια οικολογική κοινωνία βαθιά αυταρχική είναι διανοητή. Συχνά οι κίνδυνοι εισημαίνονται και οι λύσεις προτείνονται στο όνομα μιας γνώσης που δεν είναι ενταγμένη στην καθημερινή ζωή και που παραμένει ξένη για εκείνους που μάχονται. Ο ακολουθητέος δρόμος υποδείχνεται κάποτε στο όνομα της δήθεν ουδετερότητας μιας γνώσης ορθολογικής, καθολικού κύρους, ισχύουσας για όλη την κοινωνία. Με άλλα λόγια, η σύγχρονη μορφή της κ ο ι ν ω ν ι κ ή ς  θ έ σ μ ι σ η ς της ε π ι σ τ ή μ η ς υπάρχει ο κίνδυνος να εκδηλωθεί πίσω από τη δραστηριότητα μιας ομάδας ειδικών που θα προβάλλουν την παλιά αυταρχική αξίωση για μια «πολιτική θεμελιωμένη στην επιστήμη» και σε μια αποτελεσματική γνώση, στο περιθώριο της συλλογικής, δημιουργικής και θεσμίζουσας δραστηριότητας των ανδρών και των γυναικών. Όμως: η απόφαση για μια κοινωνία «οικολογική» είναι ένα αίτημα που εκφράζει την πρακτική των ανθρώπων και όχι κάποιον ιδεολογικό διαλογισμό.

Η ε π ι σ τ ή μ η, ως επιστήμη, και άσχετα από την ένταξή της στο συνολικό καπιταλιστικό σύστημα, είναι ανίκανη να καθορίσει η ίδια είτε τα όριά της είτε τους σκοπούς της. Το 1992 δημοσιεύτηκε η έκκληση της Χαϊδελβέργης, που έγινε από πολλούς επιστήμονες, μεταξύ των οποίων υπήρχαν πολλοί νομπελίστες, και έλεγε ότι η επιστήμη και μόνον η επιστήμη μπορεί να λύσει όλα τα προβλήματα και ότι η οικολογία οδηγεί κατευθείαν στο φασισμό ή ότι είναι σκοταδιστική ιδεολογία…
Λόγω ακριβώς της αυτονόμησης της τεχνοεπιστήμονικής ανάπτυξης στους επιστήμονες ως τέτοιους, αλλά και κοινωνικά, δεν τους πέφτει λόγος σχετικά με την χρησιμοποίηση και τον προσανατολισμό αυτής της ανάπτυξης. Αυτοί που αποφασίζουν (χωρίς να παραβλέπουμε το γεγονός ότι πολλοί επιστήμονες συμβουλεύουν τις κυβερνήσεις) είναι οι σημερινοί γραφειοκράτες και πολιτικίσκοι. Αυτό που χρειάζεται είναι να συνειδητοποιήσουμε ότι σήμερα υπάρχει ένας εξωφρενικός αγώνας ταχύτητας ανάμεσα στην τεράστια δημογραφική αύξηση, στην ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της αυτονομημένης τεχνοεπιστήμης και από την άλλη μεριά, στην ευαισθητοποίηση των ανθρώπων σ’ αυτήν την κατάσταση. Αλλά αυτή η ευαισθητοποίηση πρέπει να ενταχθεί μέσα σε ένα πολιτικό πρόγραμμα που κατ’ ανάγκην ξεπερνά κατά πολύ την απλή οικολογία. Εάν δεν υπάρξει μια αφύπνιση του δημοκρατικού προτάγματος, η οικολογία μπορεί εύκολα να ενταχθεί σε μια  ν ε ο φ α σ ι σ τ ι κ ή  ιδεολογία. Μπορούμε να φανταστούμε, όπως το θέτει και ο Καστοριάδης, μια μεγάλη οικολογική καταστροφή πάνω στη Γη, το αποτέλεσμα της οποίας θα είναι η επιβολή δικτατορικών, αυταρχικών και ενδεχομένως ολοκληρωτικών κυβερνήσεων που θα επιβάλλουν τους αναπόφευκτους δρακόντειους περιορισμούς σε πληθυσμούς ταυτόχρονα πανικόβλητους και απαθείς. …

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

capitalist_Smoke

40. ΥΠΟΘΕΣΗ ΠΕΡΙ ΥΠΑΡΞΗΣ ΘΕΟΥ – δημοκρατία, ετερονομία

40. M.Bakunin.Castoriadis.pm.30-10-2012

– ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΟΘΕΣΗ ΠΕΡΙ ΥΠΑΡΞΗΣ ΘΕΟΥ – τη δημοκρατία την ετερονομία…
andy_warhol_bergman.nun«…Υπάρχει αυτή η αντίφαση. Θέλουν το Θεό αλλά θέλουν και την ανθρωπότητα.
Επιμένουν να συνενώνουν δύο όρους που, μόλις χωριστούν, δεν μπορούν πια να συναντηθούν παρά μόνο
για ν’αλληλοκαταστραφούν.
Λένε με μια ανάσα : «Ο Θεός και η ελευθερία του ανθρώπου», «ο Θεός και η αξιοπρέπεια και η δικαιοσύνη
και η αδελφότητα και η ευημερία των ανθρώπων» χωρίς να νοιαστούν για τη μοιραία λογική, σύμφωνα με την
οποία, αν υπάρχει Θεός, αναγκαστικά είναι ο αιώνιος, ο ανώτατος, ο απόλυτος αφέντης και αν ο αφέντης
αυτός υπάρχει, τότε ο άνθρωπος είναι σκλάβος.
Αλλά, αν είναι σκλάβος, τότε δεν είναι προσιτή γι’αυτόν ούτε η δικαιοσύνη, ούτε η φιλοσοφία, ούτε η
αδελφότητα, ούτε η ευημερία. Μάταια και αντίθετα από κάθε λογική και κάθε ιστορική εμπειρία, θα
παρουσιάσουν το Θεό τους διαπνεόμενο από την πιο τρυφερή αγάπη για την ανθρώπινη ελευθερία.
Ένας αφέντης, ό,τι και αν κάνει, όσο φιλελεύθερος και αν θέλει να φανεί, παραμένει πάντα αφέντης και η
ύπαρξή του αναγκαστικά σημαίνει δουλεία για όλους εκείνους που βρίσκονται κάτω από αυτόν. Έτσι, εάν
υπήρχε Θεός, ένας μόνο τρόπος θα υπήρχε για να εξυπηρετήσει την ανθρώπινη ελευθερία, να έπαυε να
υπάρχει.

Επειδή αγαπώ και επιθυμώ βαθιά την ανθρώπινη ελευθερία και τη θεωρώ σαν απόλυτη προυπόθεση
για κάθε τί που λατρεύουμε και σεβόμαστε στην ανθρωπότητα, αντιστρέφω τη φράση του Βολταίρου και
λέω πως, αν ο Θεός υπήρχε πραγματικά, θα έπρεπε να τον εξαφανίσουμε (…)».
«…ο άνθρωπος αποδίδει στο Θεό όλες τις ιδιότητες, τις δυνάμεις και τις αρετές που διαδοχικά
ανακαλύπτει μέσα ή έξω από αυτόν.(…) ο Θεός είναι [σαν ανώτατο όν] απόλυτα κενός από κάθε προσδιορισμό
και κάθε περιεχόμενο, είναι γυμνός, ένα τίποτα, όπως το μηδέν. (…) στη θρησκευτική όμως φαντασία του
εμφανίζεται σαν άρχοντας και Κύριος.
Συνεπάγεται, λοιπόν, ότι ο Θεός είναι ο απόλυτος σκυλευτής και ότι, επειδή ο ανθρωπομορφισμός είναι η
ίδια η ουσία κάθε θρησκείας, ο ουρανός, που θεωρείται η κατοικία των αθάνατων Θεών, δεν είναι τίποτα
άλλο από έναν άπιστο καθρέφτη που αντανακλά στον θρησκευόμενο άνθρωπο την ίδια την εικόνα του
αντεστραμμένη και εξογκωμένη (…)».

nesterov«…Ο Χριστιανισμός είναι η πιο αντιπροσωπευτική Θρησκεία, επειδή ακριβώς παρουσιάζει και
φανερώνει, σ’όλη την έκτασή της, τη φύση, την καθαρή ουσία κάθε θρησκευτικού συστήματος που είναι η
πτώχευση, η υποδούλωση και η εκμηδένιση της ανθρωπότητας προς όφελος της θεότητας.
Εφόσον ο Θεός είναι το παν, ο πραγματικός κόσμος και ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Εφόσον ο Θεός
είναι η αλήθεια, η δικαιοσύνη, το αγαθό, η δύναμη και η ζωή, ο άνθρωπος είναι το ψέμα, η αδικία, το
κακό, η ασχήμια, η αδυναμία και ο θάνατος. Εφόσον ο Θεός είναι ο Κύριος, ο άνθρωπος είναι ο σκλάβος.
Ανίκανος να βρεί μέσα από τον ίδιο του τον εαυτό τη δικαιοσύνη, την αλήθεια και την αιώνια ζωή, δεν μπορεί
να φθάσει εκεί παρά μόνο με τη θεία αποκάλυψη.
Αλλά όποιος λέει αποκάλυψη, εννοεί μεσσίες, προφήτες, ιερείς και νομοθέτες που
αποκαλύπτουνεμπνεόμενοι από τον ίδιο τον Θεό. Και αυτοί εδώ, αφού αναγνωριστούν σαν αντιπρόσωποι του
Θεού πάνω στη Γη, σαν άγιοι διδάσκαλοι της ανθρωπότητας, προορισμένοι από τον ίδιο το Θεό να την
κατευθύνουν στο δρόμο της σωτηρίας, πρέπει αναγκαστικά να ασκούν απόλυτη εξουσία. Όλοι οι άνθρωποι
τους οφείλουν μια παθητική και απεριόριστη υποταγή. Γιατί απέναντι στη θεική Λογική δεν υπάρχει
ανθρώπινη λογική που να μπορεί να της εναντιωθεί, ούτε επίγεια δικαιοσύνη ενάντια στη δικαιοσύνη του
Θεού. Αφού οι άνθρωποι είναι σκλάβοι του Θεού, πρέπει να είναι και σκλάβοι της Εκκλησίας και του Κράτους,
εφόσον αυτό καθαγιάζεται από την Εκκλησία (…).

Ανεξάρτητα λοιπόν από το αν αυτό δυσαρεστεί τους μεταφυσικούς και τους θρησκευόμενους ιδεαλιστές,
φιλοσόφους, πολιτικούς ή ποιητές, η ιδέα του Θεού σημαίνει την απάρνηση της ανθρώπινης λογικής και
δικαιοσύνης ‘ είναι η πιο αποφασιστική απάρνηση της ανθρώπινης ελευθερίας και αναγκαστικά καταλήγει στη
δουλεία των ανθρώπων, τόσο στη θεωρία όσο και στην πρακτική (…).

delatourΑν υπάρχει Θεός, ο άνθρωπος είναι σκλάβος. Ο άνθρωπος όμως μπορεί και πρέπει να είναι ελεύθερος.
Λοιπόν, δεν υπάρχει Θεός. Προκαλώ οποιονδήποτε να βγεί από τον κύκλο αυτό και να διαλέξει».
«…Η αληθινή, πραγματική αγάπη, έκφραση μιας αμοιβαίας και σταθερής ανάγκης, δεν
μπορεί να υπάρξει παρά μόνο μεταξύ ίσων. Η αγάπη του ανώτερου για τον κατώτερο είναι η εκμηδένιση, η
καταπίεση, η περιφρόνηση, είναι ο εγωισμός, η αλαζονεία, η ματαιοδοξία που θριαμβεύουν μέσα στο αίσθημα
του μεγαλείου που θεμελιώνεται πάνω στην ταπέινωση του άλλου. Η αγάπη του κατώτερου για τον ανώτερο
είναι ο εξευτελισμός, ο φόβος και οι ελπίδες του σκλάβου που περιμένει από τον αφέντη του την ευτυχία ή την
δυστυχία.
Τέτοιος είναι ο χαρακτήρας αυτής της υποτιθέμενης αγάπης του Θεού για τους ανθρώπους και των
ανθρώπων για τον Θεό. Είναι ο δεσποτισμός του ενός και η δουλεία του άλλου». (M.Bakunin)

—————————————————-

Ο όρος  δ η μ ο κ ρ α τ ί α  έχει εκπορνευθεί στον δυτικό κόσμο μας. Ετυμολογικά : το ‘κράτος του
δήμου’, η εξουσία του λαού, εγκεγραμμένη στα συντάγματα των δυτικών χωρών με το όνομα της λαϊκής
κυριαρχίας. Αφήνοντας κατά μέρος την υποκρισία αυτής της φράσης, ας στηριχτούμε στο γράμμα της.
Ο  λ α ό ς  ε ί ν α ι  κ υ ρ ί α ρ χ ο ς, δηλαδή ο λαός κάνει τους νόμους και τον Νόμο, η κοινωνία κάνει
τους θεσμούς της και τον θεσμό της, είναι α υ τ ό ν ο μ η, α υ τ ο θ ε σ μ ί ζ ε τ α ι φανερά και ρητά, η
ίδια θέτει τους κανόνες της, τις αξίες της, τις σημασίες της (Κ.Καστοριάδης). Αυτή η αυτονομία ή αυτή η
ελευθερία, η οποία και συνεπάγεται και πρϋποθέτει την αυτονομία ή την ελευθερία των ατόμων και είναι
ταυτοχρόνως αδύνατη χωρίς αυτην την τελευταία πρέπει να αποτελεί κεντρικό στόχο του πολιτικού μας
προτάγματος. Αλλά αυτή η αυτονομία, σε τελευταία ανάλυση, στηρίζεται απάνω στον συλλογικό νόμο.
Η πραγματική α τ ο μ ι κ ή  ε λ ε υ θ ε ρ ί α, όχι η φιλοσοφική ή η ψυχική αλλά η ελευθερία που μπορούμε
να πραγματώσουμε μέσα στην ατομική μας ζωή και στην κοινωνική μας πράξη, πρέπει να είναι αντικείμενο
απόφασης και κατοχύρωσης από ένα νόμο που κανένα άτομο δεν θα μπορούσε μόνο του ούτε να θέσει
ούτε να κυρώσει. Και μέσα στο πλαίσιο αυτού του νόμου το άτομο μπορεί με την σειρά του να προσδιορίσει
και να ορίσει τους κανόνες, τις αξίες, τις σημασίες, πάνω στους οποίους και με τους οποίους θα προσπαθήσει
να διατάξει τη δική του ζωή και να της δώσει ένα νόημα.

Illarion_Easter.russiaΑυτή η αυτονομία, αυτή η ρητή αυτοθέσμιση, που
αναδύεται για πρώτη φορά στις ε λ λ η ν ι κ έ ς δημοκρατικές πόλεις, σημειώνει τη ρήξη που συνεπάγεται η
δημιουργία της δημοκρατίας με όλα τα προηγούμενα κοινωνικο – ιστορικά καθεστώτα, που είναι καθεστώτα
μιας θεσμισμένης  ε τ ε ρ ο ν ο μ ί α ς : σ’ αυτά, δηλαδή, πηγή και θεμέλιο του νόμου, κάθε κανόνα, κάθε αξίας
και κάθε σημασίας, τίθενται ως υπερβατικά σε σχέση με την κοινωνία. Είτε υπερβατικά με μιαν απόλυτη
έννοια, όπως στις μονοθεϊστικές κοινωνίες, είτε υπερβατικά σχετικά με την πραγματικότητα της ζωντανής
κοινωνίας, όπως αυτό γίνεται στις πρωτόγονες κοινωνίες , σ’ αυτές που στηρίζουν την θέσμισή τους πάνω σε
μύθους. Αυτή η ετερονομία , συμβαδίζει, με την π ε ρ ί φ ρ α ξ η της σ η μ α σ ί α ς. Δηλαδή ο λόγος του Θεού
ή οι διατάξεις που έθεσαν οι πρόγονοί μας είναι ασυζήτητοι και έχουν καθοριστεί μια φορά για πάντα. Αυτό
στις ετερόνομες κοινωνίες ισχύει επίσης για τα άτομα. Το νόημα της ζωής τους είναι δοσμένο, κανονισμένο εκ
των προτέρων, επομένως εγγυημένο. Καμία αμφισβήτηση των θεσμών, καμία αμφιβολία πάνω στις αξίες,
στο θεμιτό των πράξεων. Συνεπάγεται λοιπόν ότι όχι μόνο το φιλοσοφικό ή το πολιτικό ερώτημα, αλλά και το
ζήτημα το αισθητικό ή το πρόβλημα το ηθικό είναι επίσης κλεισμένο εκ των προτέρων. Αυτό που πρέπει να
κάνει κανείς σε κάθε περίσταση υπαγορεύεται, χωρίς δυνατή έφεση από το νόμο και τους συλλογικούς
κανόνες.

Τα έργα αυτών των ετερόνομων κοινωνιών βρίσκονται πάντα μέσα στον ορίζοντα των θεσμισμένων
φ α ν τ α σ ι α κ ώ ν σημασιών, είναι πάντα, σε τελευταία ανάλυση, συντεταγμένα με το θείο, με το ιερό,
με το άγιο, είτε τα πάρουμε απλώς είτε ως πολιτικά, και αυτά έργα ενισχύουν τις θεσμισμένες σημασίες. Το
κοινό τους βρίσκει μέσα σ’ αυτά την επιβεβαίωση και τον εκθειασμό των δικών του σημασιών και των δικών
του αξιών, που είναι απλώς οι συλλογικές και παραδοσιακές αξίες.
Το σημείο επαφής της φιλοσοφίας με την δημοκρατία : δεν υπάρχει σημασία στο ε ί ν α ι σαν κρυμμένος
θησαυρός που πρέπει να εξευρεθεί, ούτε μέσα στον κόσμο, ούτε μέσα στην ιστορία, ούτε μέσα στην προσωπική
μας ζωή, αλλά ε μ ε ί ς δημιουργούμε την σημασία και το νόημα πάνω στη βάση αυτού που δεν έχει βάση,
στηριζόμενοι στο απύθμενο, και μ’ αυτόν τον τρόπο εμείς δίνουμε μορφή στο χάος, με την σκέψη μας, με την
πράξη μας, με τα έργα μας, και συνεπώς αυτή η σημασία δεν έχει καμιά εγγύηση που να της είναι εξωτερική.

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

churchworshippers

16. Κ.Καστοριάδης – αρχ.ελλην.Άμεση Δημοκρατία – Αμφισβήτηση….

16. Castoriadis.direct.democracy.ancientgreece.pm

…Αρχαία ελληνική ΑΜΕΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ και ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ

ancient.greeceSΗ α μ φ ι σ β ή τ η σ η των νόμων οδηγεί στην κοινωνική πάλη εναντίον της αριστοκρατίας και έχει σαν αποτέλεσμα την
δημοκρατία ‘ η αμφισβήτηση της θεσμισμένης κοινωνικής παράστασης για τον κόσμο παίρνει την μορφή της φιλοσοφικής
ερώτησης. Η αμοιβαία γονιμοποίηση του πολιτικού κινήματος με την φιλοσοφική ερώτηση σφραγίζει και την μοναδικότητα της
αρχαίας ελληνικής δημοκρατικής πόλης και της φιλοσοφίας που αναπτύσσεται στο πλαίσιό της. Ποιός άρχει; αλλά και: πώς
μπορεί να δικαιολογηθεί το ποιός άρχει; το ζήτημα της νομιμοποίησης της πολιτικής εξουσίας και των καθεστώτων…Τί
σημαίνει δίκαιο και τί δικαιοσύνη; κ.ο.κ..
Η ανάδυση των ερωτημάτων αυτών προκαλεί μια τεράστια κίνηση «α υ τ ο θ έ σ μ ι σ η ς» της κοινωνίας
(Κ.Καστοριάδης). Η αυτοθέσμιση δεν συνίσταται σε μια συγκεκριμένη και τελειωτική πολιτική μορφή η οποία
διαμορφώνεται μια για πάντα ‘ δεν είναι κατάσταση αλλά σταδιακή διαδικασία, δραστηριότητα μεταβολής νόμων και θεσμών
(π.χ μεταρρύθμιση του Κλεισθένη, 508-506). Κύριο χαρακτηριστικό της δημοκρατικής διαδικασίας είναι το γεγονός ότι ο
δήμος βάζει τον εαυτό του στο κέντρο των πάντων.

Ο δήμος αποτελείται από το σύνολο των “ενήλικων”, “αρρένων”, “ελεύθερων” Αθηναίων. Οι δούλοι δηλαδή και οι
γυναίκες αποκλείονται. Το “ενήλικοι” παραπέμπει σ’ ένα βασικό ζήτημα της πολιτικής φιλοσοφίας και πράξης: αυτό της
ιδρυτικής στιγμής κατά την οποία ένα σώμα αποφασίζει ότι: “εμείς είμαστε οι κυρίαρχοι και εμείς ορίζουμε επίσης ποιοί
άλλοι συμμετέχουν σ’ αυτή την κυριαρχία”. Το ζήτημα αυτό πάντοτε θα υπάρχει. Η συμμετοχή π.χ. κάθε ενήλικου ατόμου με
απολύτως ίσα δικαιώματα σε όλες τις πολιτικές εξουσίες, είναι μια δική μας πολιτική θέση, την οποία υπεύθυνα
αποφασίζουμε και υιοθετούμε, και η οποία δεν αποδεικνύεται με επιστημονικό τρόπο. Ακόμα και στην πιο ελεύθερη,
αυτόνομη, διεθνιστική κοινωνία θα πρέπει να αποφασίζεται η σύνθεση του εκλογικού σώματος. Ποιός θα έχει το δικαίωμα να
ψηφίζει; (Ο θ ε σ μ ό ς της ε κ λ ο γ ή ς διακωμωδείται αν ο οποιοσδήποτε, χωρίς καμιά προϋπόθεση, καμιά συμμετοχή στην
πολιτική ζωή της ομάδας για την οποία πρόκειται, καμιά πιθανότητα να υποστεί τις συνέπειες της ψήφου του, ψηφίζει. Ψ η φ ί
ζ ω, σημαίνει συμμετέχω πλήρως σε μια συγκεκριμένη πολιτική κοινότητα, η οποία και πρέπει κατά κάποιο τρόπο να
οριοθετείται).

Ο δήμος ασκεί την εξουσία του ως ά μ ε σ η δ η μ ο κ ρ α τ ί α, δηλαδή χ ω ρ ί ς “α ν τ ι π ρ ο σ ώ π ο υ ς”. Ο Θουκιδίδης
είχε ορίσει ποιές είναι οι τρείς βασικές πολιτικές εξουσίες: Όταν θέλει να χαρακτηρίσει μια πόλη ως ελεύθερη, την αποκαλεί :
“αυτόνομο, αυτόδικο, αυτοτελή”. Α υ τ ό ν ο μ ο ς, σημαίνει ότι δίνει η ίδια στον εαυτό της τους νόμους της. Α υ τ ό δ ι κ ο ς ,
σημαίνει ότι τα δικά της δικαστήρια αποφασίζουν για όλες τις αμφισβητήσεις που είναι δυνατόν να προκύψουν. (Πρέπει
βέβαια να σημειωθεί εδώ ότι τα δικαστήρια στην Αθήνα δεν ήταν επαγγελματικά. Οι δικαστές ήταν κληρωτοί. Από τις 30.000
ενήλικους Αθηναίους κληρώνονταν κάθε χρόνο 6.000 ενδεχόμενοι δικαστές, μ’ ένα σύστημα πολύπλοκο, το οποίο διαρκώς
βελτιωνόταν, και που στόχο είχε την εξάλειψη κάθε δυνατότητας απάτης, παρέμβασης ή επηρεασμού των μελών του
εκάστοτε δικαστηρίου. Με τον τρόπο αυτό, ένα τυχαίο δείγμα του λαού, που νομοθέτησε ψηφίζοντας ένα νόμο, καλείται, υπό
την ιδιότητα της δικαστικής εξουσίας, να τον εφαρμόσει. Έτσι, δεν υπάρχει ο κίνδυνος να θεωρηθεί ότι ένας δεδομένος νόμος
ψηφίστηκε με σκοπό να παρθεί μια συγκεκριμένη απόφαση). Α υ τ ο τ ε λ ή ς, σημαίνει ότι η πόλις αυτοκυβερνάται, με την
πραγματική έννοια της κυβερνητικής εξουσίας και λειτουργίας. Η Εκκλησία του δήμου παίρνει τις βασικές αποφάσεις, είτε
εσωτερικής είτε εξωτερικής φύσεως, της πολιτικής ζωής της κοινότητας: πόλεμος, ειρήνη, συμμαχίες, δημόσια έργα κλπ… (Η
συμμετοχή στις συνελεύσεις ήταν πολύ μεγάλη, περισσότερο από το ήμισυ ή και τα 2/3 των πολιτών ήταν παρόντες όταν
επρόκειτο να συζητηθούν σοβαρά θέματα στην Εκκλησία παρά τις αποστάσεις που έπρεπε να διανύσουν οι αγρότες της
Αττικής).

Jose Clem. OrozcoΜια παρατήρηση όσον αφορά τον αυτοτελή χαρακτήρα της κ υ β ε ρ ν η τ ι κ ή ς  ε ξ ο υ σ ί α ς : Η σημερινή πολιτική και
νομική φιλοσοφία παρουσιάζει σαν βασικές λειτουργίες της κρατικής εξουσίας την νομοθετική, την δικαστική και την
εκτελεστική. Αυτό, υπογραμμίζει ο Καστοριάδης, είναι ένα είδος ακούσιας απάτης ή ψεύδους, δεδομένου ότι αποσιωπάται
έτσι μια βασική ε ξ ο υ σ ί α, η κυβερνητική, η οποία επ’ουδενί λόγω μπορεί να ονομαστεί “εκτελεστική”. Όταν μια
κυβέρνηση κυβερνά, με κανέναν τρόπο δεν εκτελεί. Όταν κηρύττει έναν πόλεμο, π.χ, δεν εκτελεί νόμους ‘ κάνει πολιτική,
δηλαδή κυβερνά (καλώς ή κακώς είναι ένα άλλο θέμα). Το ίδιο όταν διαμορφώνει, προτείνει και κάνει την Βουλή να ψηφίσει
έναν προϋπολογισμό… (Η εκτελεστική εξουσία δεν είναι κάν εξουσία, είναι μια τρέχουσα διοίκηση των πραγμάτων, η οποία
μάλιστα, κατά μέγα μέρος, στην αρχαία Αθήνα είχε ανατεθεί σε δούλους). Όλα αυτά, βέβαια, δεν σημαίνουν ότι στην άμεση
δημοκρατία δεν υπήρχαν αρχές, ή άρχοντες: πολίτες, δηλαδή, οι οποίοι είχαν μια συγκεκριμένη επίσημη αποστολή ορισμένης
χρονικής διάρκειας με συγκεκριμένα καθήκοντα και με αντίστοιχα δικαιώματα. Κατά το μέγιστο μέρος, οι άρχοντες
κληρώνονται. Οι ελάχιστοι που εκλέγονται, όχι μόνο είναι υπεύθυνοι αλλά είναι και ανακλητοί κατά την διάρκεια της
εξουσίας τους (όπως πχ. οι στρατηγοί). «Οι αρχαίοι έλληνες δεν γνωρίζουν την υποκριτική και απατηλή έννοια της α ν τ ι π ρ
ο σ ω π ε ί α ς του λαού», το ζήτημα δεν έμπαινε κάν. Από την στιγμή κατά την οποία, αμετάκλητα και για ορισμένο χρονικό
διάστημα (πχ. κάποια χρόνια) αναθέτει κανείς την εξουσία σε ορισμένους ανθρώπους, έχει μόνος του αλλοτριωθεί πολιτικά.
Οι αρχαίοι θεωρούσαν πως κανείς δεν μπορεί να αντιπροσωπεύσει τον πολίτη στην Εκκλησία του δήμου. Μ’ άλλα λόγια, δεν
υπήρχε αυτή η θεολογική ιδέα σύμφωνα με την οποία η κυρίαρχη υπόσταση του λαού, μετά από μια μυστηριώδη χημική
διαδικασία, συμπυκνώνεται μια Κυριακή και, μέσω επιφοιτήσεως, βρίσκει σκήνωμα σε 300 ανθρώπους, οι οποίοι την
διατηρούν και την μεταφέρουν ενσαρκώνοντάς την για 4 ή 5 χρόνια, μέχρι… κ.ο.κ… Για τους αρχαίους, η αρχή και η ιδέα της
δημοκρατίας δεν είναι οι εκλογές. Είναι η ψήφος, βέβαια, (ψήφιζαν, ναι ή όχι, για τα διάφορα θέματα) ‘ δεν θεωρούσαν όμως
ότι οι άρχοντες εκλέγονται. Εκτός από ορισμένες εξαιρέσεις, οι άρχοντες αναδεικνύονται με κλήρο. Από τον Ηρόδοτο μέχρι
και τον Αριστοτέλη, θεωρούσαν ότι οι εκλογές είναι θεσμός αριστοκρατικός ‘ πράγματι, εκλέγει κανείς αυτούς που θεωρεί
άριστους, ενώ ταυτόχρονα κάθε υποψήφιος προσπαθεί να πείσει τους εκλογείς ότι είναι άριστος. (η λέξη ‘άριστος’ έχει διπλή
σημασία: την σημασία της καταγωγής και την σημασία της εγγενούς αξίας του ατόμου).
Όσον αφορά ένα άλλο σημαντικό θέμα, αυτό της α ρ μ ο δ ι ό τ η τ α ς: για την αρχαία ελληνική αντίληψη, δεν υπάρχουν
‘αρμόδιοι στον πολιτικό τομέα’ ‘ η γνώμη όλων βαραίνει το ίδιο. Δεν υπάρχει επιστήμη ή ‘τέχνη’ – με την αρχαία ελληνική
έννοια του όρου – των πολιτικών πραγμάτων, η γνώση της οποίας να επιτρέπει στους κατόχους της να θεωρούνται καλύτεροι
ως κυβερνήτες. Στα πεδία όπου αναμφισβήτητα απαιτείται τέχνη ή ειδικές γνώσεις, οι Αθηναίοι διεξάγουν εκλογές. Ζήτημα
επομενως αναδείξεως με εκλογή μπαίνει μόνο όπου υπάρχει τεχνική αρμοδιότητα, οπότε και εχει νόημα να διαλέξει κανείς τον
καλύτερο τεχνίτη. Ο αρμόδιος να διαλέξει τον καλύτερο ‘τεχνίτη’ είναι αυτός που χρησιμοποιεί τις πολιτικές του ικανότητες,
δηλαδή ο λαός.

Horace.Vernet-Soldier-LabourerΚάθε φορά που ξεκίνησε ένα πραγματικά δημοκρατικό πολιτικό κίνημα στους τελευταίους αιώνες – και αυτό ισχύει κατ’
εξοχήν για τις αρχές του εργατικού κινήματος – ξαναεφεύρε, ξαναεπινόησε, ξαναδημιούργησε μερικές από τις βασικές ιδέες
που προαναφέρθηκαν. Έτσι, την ιδέα της ά μ ε σ η ς  δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς την βρίσκουμε σαφώς στην αμερικανική
επανάσταση του 1776 ‘ συναντάται ακόμη στους κανονισμούς που θέσμισαν τα αγγλικά συνδικάτα τα πρώτα 50 ή 60
χρόνια της υπάρξεώς τους, και αλλού. Το στοιχείο της ανακλητότητας των υπευθύνων ήταν ένας από τους θεσμούς της
Παρισινής Κομμούνας, και το συναντάμε επίσης στην αρχή της εκλογής των αντιπροσώπων στα πραγματικά σοβιέτ ‘ ίσχυσε
δε στα εργατικά συμβούλια στην Ιταλία και Γερμανία το 1920-21, και στην Ουγγαρία το ΄56.
Η αρχαία ελληνική κοινότητα είναι πόλις, πολιτεία και όχι κράτος. Για τον Καστοριάδη η αυτοκυβέρνηση δηλαδή η
κατάργηση της αντινομίας μεταξύ κράτους – ανεξάρτητου μηχανισμού αφ’ ενός και κοινωνίας αφ’ ετέρου, με την αναδημιουργία
μιας πραγματικής πολιτικής κοινότητας, μιας κοινωνικής ομάδας που είναι ικανή να αυτοκυβερνάται, που δεν έχει ανάγκη από
έναν εξωτερικό μηχανισμό εξειδικευμένο και επιφορτισμένο με το έργο αυτό, ήταν και παραμένει ένας από τους κεντρικούς
σκοπούς κάθε κινήματος που επιδιώκει μια ριζική αναμόρφωση της σημερινής κοινωνίας προς την κατεύθυνση μιας
αυτόνομης κοινωνίας.
Μια κοινωνία στην οποία παρατηρείται τεράστια οικονομική διαφοροποίηση είναι αδύνατο να δημιουργήσει πολιτική
ισότητα. Το θέμα της άμεσης δημοκρατίας στον πολιτικό τομέα δεν μπορεί να τεθεί παρά σαν θέμα αυτοκυβέρνησης των
ανθρώπων σε όλους τους τομείς, άρα και στην παραγωγή, με την κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής και την συλλογική
διαχείρηση της παραγωγής από τους παραγωγούς. Η α ν τ ι- λ ο γ ι κ ή, στην λογική της κατανάλωσης, της ήπιας
χειραγώγησης των ανθρώπων, της απεριόριστης ιδιωτικοποίησης, μια λογική που αντιστρατεύεται κάθε εκδημοκρατισμό,
υπάρχει και είναι αυτή της συλλογικής οργάνωσης, της υπευθυνότητας, του κοινωνικού ελέγχου, της μή αδιαφορίας.
Ένα πολύ σημαντικό φαινόμενο που παρατηρείται στην αρχαία Ελλάδα: η α μ φ ι σ β ή τ η σ η της παράδοσης: η
κοινωνία δεν μένει προσκολημένη στους παραδοσιακούς θεσμούς, στον λόγο και τις εντολές του Ιεχωβά, ή σε οποιαδήποτε
άλλη εξωτερική και εξωκοινωνική αρχή και πηγή θέσμισης. Θέτει υπό αμφισβήτηση τους παραδοσιακούς θεσμούς, αφ’
ενός μεν ως νόμους με την στενή και τρέχουσα σημασία του όρου, δηλαδή νόμους πολιτικούς, συνταγματικούς, καταστατικούς
της πολιτικής κοινότητας, νόμους που απαντούν μιά για πάντα στο ερώτημα: ποιός άρχει; αφ’ ετέρου δε ως κοινωνικές
παραστάσεις (ε ι κ ό ν ε ς) τ ο υ κ ό σ μ ο υ , δηλαδή θ ε σ μ ι σ μ έ ν ε ς π α ρ α σ τ ά σ ε ι ς με τις οποίες γαλουχούνται τα
παιδιά και μαθαίνουν τί είναι καλό ή κακό, τί είναι κόσμος, για ποιό πράγμα αξίζει κανείς να ζεί ή να πεθαίνει…

( βλπ. και ΕΤ1 video- αφιέρωμα Κ.Καστοριάδης : http://vimeo.com/16124558 )

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

workers assembly

14. Κ.Καστοριάδης – θεωρία και «ιστορικοί νόμοι»

14. C.Castoriadis.Theory.History.Laws.pm

………ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ «ΝΟΜΟΙ»………….

russian-constr2Η θέση που προκύπτει απ’ τα γραπτά του Μάρξ, έγραφε ο Κ.Καστοριάδης, είναι ότι υ π ά ρ χ ε ι μια “α λ η θ ι ν ή θεωρία”
(η γενική “θεωρία της ιστορίας”) ‘ η “θεωρία” αυτή κατ’ ανάγκην στηρίζεται πάνω σε μια μεταφυσική. Αυτή η θεωρία
“ανακαλύπτει” μέσα στην κοινωνικο – ιστορική πραγματικότητα ορισμένους αυστηρούς καθοριστικούς “νόμους” (σε σχέση
με την οικονομία) που αφορούν από την μια μεριά, την εξέλιξη της ιστορίας – είναι το σχήμα του ‘ιστορικού ντετερμινισμού’
: αναγκαία εξέλιξη της τεχνικής, που οδηγεί σε αναγκαίες μεταβολές των παραγωγικών σχέσεων, που οδηγούν σε αναγκαίες
μεταβολές του κοινωνικού ‘εποικοδομήματος’ ‘ από την άλλη μεριά αυτοί οι νόμοι διέπουν ταυτόχρονα την λειτουργία κάθε
δοσμένης κοινωνίας : η φύση της εκάστοτε τεχνικο-οικονομικής υποδομής καθορίζει το «κοινωνικό εποικοδόμημα».
Για τον Καστοριάδη ΑΥΤΟΙ ΟΙ “ΝΟΜΟΙ” ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΠΟΤΕ ΝΟΜΟΙ ‘ το πολύ, ανταποκρίνονταν σε επιμέρους
τάσεις της καπιταλιστικής οικονομίας που θά πραγματοποιούνταν εάν η εργατική τάξη έμενε απόλυτα παθητική, απλό
αντικείμενο εκμετάλλευσης. Αυτή την μετατροπή προσπαθεί ο καπιταλισμός να πραγματοποιήσει χωρίς να το πετυχαίνει.
Η ανάλυση της καπιταλιστικής οικονομίας σαν καθορισμένης από “αντικειμενικούς νόμους”, συνεπώς ανεξάρτητης απ’ την
δράση (την κοινωνική) των ανθρώπων, είναι υποχρεωμένη να αγνοήσει την πάλη των τάξεων ‘ ένα εμπόρευμα δεν μπορεί να
“δρά” για να μεταβάλλει την ανταλλακτική του αξία..

“Αντικειμενικοί νόμοι” που εγγυώνται μια “αντικειμενική κρίση” του καπιταλιστικού συστήματος ‘ και “νόμοι” που
εγγυώνται την εξέλιξη της κοινωνικής διαφοροποίησης, την εξαφάνιση των μέσων στρωμάτων, την προλεταριοποίηση της
πλειοψηφίας του πληθυσμού ‘ και “ΝΟΜΟΙ” ΠΟΥ ΕΓΓΥΩΝΤΑΙ ΟΤΙ Η ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΤΑΞΗ ΕΙΝΑΙ ΥΠΟΧΡΕΩΜΕΝΗ ΑΠΟ
ΤΟ «ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΤΗΣ ΕΙΝΑΙ» ΝΑ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙ ΚΑΤΑ ΤΡΟΠΟ ΚΑΘΟΡΙΣΜΕΝΟ ΣΤΗΝ ΚΡΙΣΗ : ΝΑ
ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΣΕΙ ΚΑΙ ΤΕΛΙΚΑ ΝΑ ΕΓΚΑΘΙΔΡΥΣΕΙ ΤΟΝ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ.. ΠΩΣ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΟΜΩΣ ΝΑ
ΞΕΡΟΥΜΕ ΟΤΙ ΘΑ ΚΑΝΕΙ ΑΥΤΟ ΚΑΙ ΟΧΙ ΚΑΤΙ ΑΛΛΟ;; Η θεωρία εγγυάται τους νόμους και αυτοί με την σειρά τους
όλα τα υπόλοιπα… ‘ αλλά ..ΠΟΙΟΣ ΕΓΓΥΑΤΑΙ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ;

alexandrov-WealΣτο φιλοσοφικό επίπεδο την θεωρία την εγγυάται η θεωρία – δηλαδή η θεωρία εγγυάται τον εαυτό της. Υπάρχει μια ουσία
της κοινωνίας – ιστορίας ‘ αυτή η ουσία είναι καθορισμένη (πράγμα που σημαίνει, επίσης, λογική). Ο καθορισμός αυτός
διαρθρώνεται μέσα σε νόμους, κατ’ ανάγκην άχρονους, που διέπουν διηνεκώς ένα ιστορικό “υλικό”, που βέβαια
μεταβάλλεται φαινομενικά, αλλά ουσιαστικά μένει αναλλοίωτο εφόσον είναι καθορισμένο. Αυτήν την ουσία ο θεωρός την
θεωρεί – την βλέπει, κατά ένα ή άλλο τρόπο (γνωρίζουμε πως κάθε “λογική” ή “επιστημονική” απόδειξη προϋποθέτει κάτι
που δεν μπορεί να είναι αντικείμενο απόδειξης).

Απ’ την στιγμή που η θεωρία παίρνει μια “πραγματική”, κοινωνικο-ιστορική ύπαρξη, την εκπροσωπούν ορισμένοι
άνθρωποι. Εδώ πρόκειται για μια θεωρία της κοινωνίας που καλεί σε επανάσταση, καταλήγει σ’ ένα πολιτικό πρόγραμμα κλπ.
Γρήγορα όμως ΟΔΗΓΟΥΜΑΣΤΕ ΣΤΗ ‘Θ Ε Σ Μ Ο Π Ο Ι Η Σ Η ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ’. ΤΟ ΚΟΜΜΑ ΕΓΓΥΑΤΑΙ ΤΗΝ
ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ, ΚΑΙ Η ΑΠΟΛΥΤΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΤΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ ΕΓΓΥΑΤΑΙ ΤΗΝ ΑΠΟΛΥΤΗ
ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ. Με αυτό το τρόπο η θεωρία συγκαλύπτει την δημιουργία μιας νέας εκμεταλλευτικής
κοινωνίας. Οι εκπρόσωποι της “αληθινής” θεωρίας λαμβάνουν το δικαίωμα να κρίνουν, να αποφασίζουν, να διευθύνουν, να
κυριαρχούν. Οι όποιες παραχωρήσεις (σ’ αυτούς που δεν έχουν “καταλάβει” ακόμα) είναι “παιδαγωγικού” χαρακτήρα…
Οι άνθρωποι αγωνίζονται ενάντια στην θεσμισμένη κοινωνική οργάνωση, ενάντια στους θεσμούς, ενάντια στις σημασίες
που αυτοί οι θεσμοί ενσαρκώνουν. Ο θεσμός της οικογένειας, για παράδειγμα, σχεδόν αποσυντίθεται σαν σημασία και αξία.
Η παραδοσιακή καπιταλιστική οικογένεια, σεξουαλική “ηθική” και σχέση γονέων – παιδιών ήταν η π α τ ρ ι α ρ χ ι κ ή. Αυτή
δεν ήταν καθεαυτήν, “αντικειμενικά”, αντιφατική ούτε δυσλειτουργική ‘ ούτε “λογική” ούτε “παράλογη”. Λειτούργησε
πρόσφορα (από κοινωνιολογική άποψη) χιλιάδες χρόνια. Σήμερα την θεωρούμε σαν καταπιεστική και δεν είναι τυχαίο ότι η
εμφάνιση αυτής της ιδέας είναι συνυφασμένη ακριβώς με την κρίση του θεσμού. Το να είναι ένας θεσμός καταπιεστικός,
καθόλου δεν σημαίνει ότι βαδίζει αναγκαία, “αντικειμενικά”, από μόνος του, σε κρίση. Και εδώ δεν μπορούμε να μιλήσουμε
για “αντικειμενικούς” νόμους.

Αντιμαχία των γυναικών ενάντια στις εγκαθιδρυμένες σχέσεις. Αγώνας στην ουσία του μή εμφανής (παρά τα πολλά
εξωτερικά συμπτώματα), ανώνυμος, βαθύς και καθολικός. Τον διεξήγαγαν εκατομμύρια άγνωστες και ανώνυμες γυναίκες
που επέβαλαν, σιγά σιγά, μια μετατροπή της παραδοσιακής αντίληψης και πραγματικότητας του ρόλου τους και της ύπαρξής
τους ως γυναικών. Κίνητρο, κατεύθυνση και σημασία αυτής της κρίσης της κοινωνικής οργάνωσης, η τάση των γυναικών να
πραγματοποιήσουν την αυτονομία τους παλεύοντας ενάντια στην παραδοσιακή τους καταπίεση.
Μια τέτοια πάλη, αγώνας, αντιμαχία δεν είναι “πάλη των τάξεων” με την έννοια του Μαρξ. Οι γυναίκες και οι νέοι δεν
είναι ..“τάξεις”. Και ακόμη, δεν μπορεί να είναι απλώς πάλη ενάντια στους ιδρυμένους θεσμούς και σημασίες – απλώς
“αρνητική”. Είναι ταυτόχρονα και κατ’ ανάγκην, και “θετική”: είναι δημιουργία. Οι παραδοσιακοί ρόλοι καταστρέφονται για
να παραχωρήσουν την θέση τους σε άλλες σημασίες που δεν τις προσφέρει κανείς έτοιμες.
Έτσι μπορούμε να αντιληφθούμε την ιστορία σαν «δ η μ ι ο υ ρ γ ί α», σαν κάτι που ξεπερνάει κάθε καθορισμό και κάθε
νομοτέλεια, δημιουργία καινούριων θεσμών και καινούριων σημασιών. Η κρίση των θεσμών και των σημασιών δεν είναι
απλώς αρρυθμία, δυσλειτουργία ή “αντικειμενική φθορά” του συστήματος ‘ αυτό που συγκροτεί την κρίση ως κρίση είναι η
πάλη, η αμφισβήτηση, η αντιμαχία των ατόμων, των κοινωνικών κατηγοριών ενάντια στο σύστημα – που είναι ταυτόχρονα
πηγή μιας δημιουργίας καινούριων σημασιών.

2+2=5.russianΤο κοινωνικό – ιστορικό όν δεν μπορεί να υπαχθεί σε έναν λογικο-αναλυτικό τρόπο θεώρησης ‘ αυτή είναι μία μόνο
διάσταση εργασίας. Αυτό που συνιστά το “αντικείμενο” μελέτης είναι ‘σημασίες’, και σημασίες όχι “λογικές” αλλά «φ α ν τ α
σ ι α κ έ ς». Η “κοινωνική πραγματικότητα” είναι από μόνη της ήδη εννοηματωμένη. Το ίδιο το “αντικείμενο” μιλάει ‘ μιλάει
τον εαυτό του. Η λογικο-αναλυτική εξέταση του κοινωνικο-ιστορικού όντος θα ήταν δυνατή μόνο εάν αυτό συγκροτούνταν
από “λογικές” σημασίες. Δηλαδή θα έπρεπε η ιστορία να είναι το ξεδίπλωμα του “πνεύματος” – που δεν είναι. Ο
καπιταλισμός, για παράδειγμα, είναι, ουσιαστικά, η θέσμιση και ενσάρκωση ενός «μ ά γ μ α τ ο ς» (και όχι συστήματος)
κοινωνικών φαντασιακών σημασιών. Κεντρικές ανάμεσα σ’ αυτές : η τάση προς την απεριόριστη ανάπτυξη των παραγωγικών
δυνάμεων, η κυριαρχία του οικονομικού στοιχείου, η καθολική “εκλογίκευση” ή “ορθολόγιση”. Αυτές οι σημασίες δεν είναι
«λογικές” αλλά α υ θ α ί ρ ε τ α ι σ τ ο ρ ι κ ά «δ η μ ι ο υ ρ γ ή μ α τ α» – δηλαδή σημασίες ‘φαντασιακές’. Η ιδέα μιας
απόλυτης και απεριόριστης εκλογίκευσης είναι απόλυτο και απεριόριστο παραλήρημα – και αυτό είναι η πραγματικότητα του
καπιταλισμού. Αυτές οι σημασίες κινούν το καπιταλιστικό σύστημα, το διέπουν, το κάνουν να υπάρχει, το συγκροτούν σαν
κοινωνικο-ιστορικό σύστημα.

Οι κοινωνικές φαντασιακές σημασίες ούτε “επάγονται” ούτε “απάγονται”, αλλά κάθε φορά, δημιουργούνται ‘ η κοινωνικό-
ιστορική ζωή δεν είναι ούτε “επανάληψη” ούτε “καθορισμένη εξέλιξη”.
Μέσα σ’ αυτό το μάγμα βρισκόμαστε εμείς οι ίδιοι, σκεφτόμαστε – σχεδόν πάντα χωρίς να έχουμε καν συνείδηση αυτού του
πράγματος – μέσα σ’ αυτό το μάγμα και δυνάμει αυτού. Τότε όμως πώς μας είναι δυνατό να το συλλάβουμε, να το
καταλάβουμε, να το ερμηνεύσουμε; Το καταφέρνουμε στο μέτρο κατά το οποίο η κρίση της θεσμισμένης κοινωνίας
αποκαλύπτει τις θεσμισμένες σημασίες με το να τις καταπολεμά και με το να προτείνει άλλες καινούριες – μια νέα δημιουργία
που φωτίζει και σχετικοποιεί την παλιά. Μ’ αυτήν την έννοια όσα λέμε δεν είναι απλά υποκειμενικά κατασκευάσματα, ούτε
απορρέουν από μια τυφλή πίστη. Είναι, κατά κάποιον τρόπο, μετάφραση όσων λέει η ίδια η κοινωνία μιλώντας την κρίση της.
(Ο Καστοριάδης ονομάζει «διευκρίνηση» αυτήν την εργασία ερμηνείας και κατανόησης).
Άμεσα γεννιέται εδώ το ερώτημα της αλήθειας ή της ΝΟΜΙΜΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ (απέναντι σε ενδεχόμενες
άλλες). Η κοινωνία μιλάει την κρίση της ‘ αλλά τί σημαίνει πραγματικά αυτό που λέει ;
Κανένας λόγος, κανένα κείμενο δεν έχει δίπλα του κολλημένο ένα δεύτερο λόγο ή κείμενο που να περιέχει την μόνη του
και αληθινή και α υ θ ε ν τ ι κ ή ερμηνεία. Το ν ό η μ α δεν είναι π ο τ έ ά μ ε σ ο φ α ι ν ό μ ε ν ο, και το πρόβλημα της
ερμηνείας είναι ανεξόριστο.

Τις σημασίες που ενσωματώνει η ίδια η κοινωνική πάλη, τις ερμηνεύει κανείς, και ταυτόχρονα τις συνθέτει και τις
ολοκληρώνει : μέσα από την αντιπαράθεσή τους και την σύγκρισή τους επιδιώκεται η εύρεση μιας ενότητας. Ως ενότητα
σημασίας, λοιπόν, ο Καστοριάδης βλέπει το κίνητρο και την ΤΑΣΗ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ.
Η σημασία αυτή προεκτείνεται και καθολικοποιείται με το πρόταγμα της αυτόνομης κοινωνίας, που με τη σειρά του
εκφράζει μια πολιτική στάση και οδηγεί σε μια πολιτική δράση ‘ αυτές έχουν την πηγή τους μέσα στην σύγχρονη κοινωνική
πάλη. Αλλά αυτό με κανένα τρόπο δεν αποτελεί “θεωρητική απόδειξη”, ούτε της “ορθότητας” του προτάγματος, ούτε της
“αναγκαιότητάς” του. Πρώτα πρώτα, γιατί η ιστορία δεν είναι ούτε απλή ούτε μονοσήμαντη. Αλλά, δεύτερο και κυριότερο:
το γεγονός ότι οι εργάτες, οι γυναίκες, οι νέοι κλπ. αγωνίζονται για ορισμένους σκοπούς, με κανέναν τρόπο δεν “αποδεικνύει”
ότι αυτοί οι σκοποί είναι “σωστοί” ή “δίκαιοι” κι ότι γι’ αυτούς πρέπει και εμείς να αγωνιστούμε. Καμιά θεωρία δεν μπορεί να
θεμελιώσει μια πολιτική. Γιατί η πολιτική αφορά την συνολική θέσμιση της κοινωνίας – που η θεωρία ως τέτοια δεν μπορεί
ούτε να την “συλλάβει”, ούτε να την “κρίνει”…

Jean-Michel Atlan (1913-1960)Εμφανίζεται εδώ ένα τρίτο βασικό στοιχείο: είναι Η ΔΙΚΗ ΜΑΣ, ΥΠΕΥΘΥΝΗ, ΣΥΝΕΙΔΗΤΗ ΕΚΛΟΓΗ (ΥΠΕΡ ΤΩΝ
ΜΕΝ και ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΔΕ) και ΕΠΙΛΟΓΗ μέσα σ’ αυτό που λένε αυτοί υπέρ των οποίων τασσόμαστε που
βρίσκονται στην βάση της πολιτικής μας στάσης και τοποθέτησης. Μια τέτοια εκλογή και επιλογή υπήρξε πάντα όπου υπήρξε
πολιτική σκέψη και θέληση. Αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις συγκαλύπτεται από το πέπλο της θεωρίας. Έτσι, εύκολα ένα
πολιτικό πρόταγμα – εμπνευσμένο στην ουσία του από τους ιστορικούς κοινωνικούς αγώνες που προηγήθηκαν – μεταμφιέζεται σε
“αποτέλεσμα της λειτουργίας ιστορικών νόμων”. Αυτή όμως η μεταμφίεση συγκαλύπτει δύο προβλήματα :

ΣΕ ΠΟΙΕΣ ΑΠ’ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕ π.χ Ο ΑΓΩΝΑΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ ΣΤΗΡΙΖΟΜΑΣΤΕ, ΔΙΝΟΥΜΕ
ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΚΑΙ, ΓΙΑ ΠΟΙΟ ΛΟΓΟ ;… ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΑΥΤΟ ΚΑΤΑΡΓΕΙΤΑΙ ΑΥΘΑΙΡΕΤΑ ΟΤΑΝ Η
“ΘΕΩΡΙΑ” ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ..

Το δεύτερο: ΜΕ ΠΟΙΟΝ ΤΡΟΠΟ ΕΠΑΓΕΤΑΙ ΟΤΙ, «ΕΠΕΙΔΗ» Η ΙΣΤΟΡΙΑ “ΑΠΟΔΕΙΧΝΕΙ” ΜΙΑ (ΟΠΟΙΑ)
«ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ», ΕΜΕΙΣ «ΠΡΕΠΕΙ» ΝΑ ΤΗΝ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΟΥΜΕ ; ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΠΡΑΞΗΣ, ΤΗΣ
ΕΥΘΥΝΗΣ, ΤΗΣ ΕΚΛΟΓΗΣ, ΣΥΓΚΑΛΥΠΤΕΤΑΙ Μ’ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ ΜΑΓΙΚΗ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΙΑ: ΑΥΤΟ ΠΟΥ Η ΘΕΩΡΙΑ
“ΑΠΟΔΕΙΧΝΕΙ” ΩΣ ΑΝΑΓΚΑΙΟ, ΤΥΧΑΙΝΕΙ ΝΑ ΣΥΜΠΙΠΤΕΙ Μ’ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΟΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟΙ ΑΠΟ ΕΜΑΣ
ΠΙΣΤΕΥΟΥΜΕ ΣΩΣΤΟ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟ…
ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟΥ ΠΡΟΤΑΓΜΑΤΟΣ ΤΟ ΑΝΤΛΟΥΜΕ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ, ΜΕ ΒΑΣΗ ΜΙΑ ΕΚΛΟΓΗ ΚΑΙ ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΟΥ ΕΚΦΡΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΔΙΚΗ ΜΑΣ,
ΥΠΕΥΘΥΝΗ, ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ. ΈΤΣΙ ΜΟΝΟ ΓΙΝΕΤΑΙ ΠΡΟΤΑΓΜΑ ΓΙΑ ΜΑΣ, ΔΙΚΟ ΜΑΣ.Τα στοιχεία που μας προσφέρει, ως ιστορικό δημιούργημα, προσπαθούμε να τα συνθέσουμε και ολοκληρώσουμε ‘ καιαυτή η ολοκλήρωση είναι πάντα προσωρινή και πάντα ανοιχτή. Με αυτόν τον τρόπο αλλάζει και η σχέση μας με την κίνηση
των ανθρώπων ‘ ΠΑΥΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΣΧΕΣΗ “ΔΙΕΥΘΥΝΣΗΣ” Η “ΔΙΔΑΧΗΣ” – ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΣΧΕΣΗ Υ Π Ο Τ Α Γ Η
Σ, ΕΙΝΑΙ ΣΧΕΣΗ ΣΥΝΕΙΔΗΤΗΣ ΚΑΙ ΥΠΕΥΘΥΝΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΜΕΣΑ Σ’ ΕΝΑ ΤΕΡΑΣΤΙΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ
ΚΙΝΗΜΑ.

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

anarchists

13. Κ.Καστοριάδης …»Ελλάς» (συνέντευξη)

13. C.Castoriadis.Hellas.1994

melancholy-munchΔημοσιογραφος: Συχνά λέγεται ότι η Ελλάδα είναι «προβληματική», στην Ελλάδα «όλα γίνονται στον
αέρα», «χωρίς προγραμματισμό», «χωρίς βάρος». Με τέτοιες διαπιστώσεις συμφωνούν πολλοί. Αλλά
περιορίζονται συνήθως μόνον στις διαπιστώσεις… Γνωρίζω ότι η ελληνική κατάσταση σας απασχολεί βαθειά. Ποια
είναι η ερμηνεία σας για όσα συμβαίνουν; Γιατί συμβαίνουν έτσι τα πράγματα στην Ελλάδα; Ποιες οι
βαθύτερες αιτίες;

Κ. Καστοριάδης: Πρώτον, δεν ξέρω. Δεύτερον, στο μέτρο που μπορώ να ξέρω κάτι, είναι ότι η πολιτική
ζωή του ελληνικού λαού τελειώνει περίπου το 404 π.χ.

Δημοσιογράφος: Νομίζω ότι θα ενοχλήσει πολύ αυτή η διατύπωσή σας…

Καστοριάδης:  Τι να κάνουμε… Μιλώ για την πραγματική πολιτική ζωή του λαού ως αυτόνομου
παράγοντα. Δεν μιλώ για μάχες, για αυτοκράτορες, για Μεγαλέξανδρους και Βασίλειους Βουλγαροκτόνους. Μετά
τον πέμπτο π.Χ. αιώνα και την αυτοκυβέρνηση του λαού στις δημοκρατικές πόλεις -και πάντως, μετά τον περίεργο
τέταρτο π.Χ. αιώνα- η ελληνική ελευθερία πεθαίνει… Οι ελληνικές πόλεις γίνονται υποχείριες των βασιλέων της
Μακεδονίας. Βεβαίως, ο Αλέξανδρος και οι διάδοχοι του παίζουν έναν κοσμοϊστορικό ρόλο. Κατακτούν την Ασία
και την Αίγυπτο. Διαδίδουν την ελληνική γλώσσα και παιδεία. Αλλά πολιτική ζωή, πλέον, δεν υπάρχει. Τα βασίλεια
των διαδόχων του Αλεξάνδρου, ως πολιτική συγκρότηση, είναι ουσιαστικά μοναρχίες. Εξ άλλου, καθώς ξέρουμε, ο
ίδιος ο Αλέξανδρος αντιμετώπισε στασιασμό των Ελλήνων που είχε πάρει μαζί του, διότι ήθελε να τους
υποχρεώσει να γονυπετούν μπροστά του, όπως οι Πέρσες μπροστά στον Μεγάλο Βασιλέα – πράγμα
ανθελληνικότατο. Σε όλη τη διάρκεια της ελληνιστικής εποχής οι ελληνικές πόλεις, με λίγες περιθωριακές και
παροδικές εξαιρέσεις, αποτελούν παιχνίδια στα χέρια των ελληνιστικών δυναστειών. Ακολουθεί η ρωμαϊκή
κατάκτηση, κάτω από την οποία οι ελληνικές πόλεις δεν έχουν παρά μόνον κοινοτική ζωή. Κατόπιν, έρχεται η
βυζαντινή αυτοκρατορία. Το Βυζάντιο είναι μια ανατολική, θεοκρατική μοναρχία. Στο Βυζάντιο η πολιτική ζωή
περιορίζεται στις ίντριγκες της Κωνσταντινούπολης, του αυτοκράτορα, των “δυνατών” και των ευνούχων της
αυλής. Και βεβαίως, τα σχολικά μας βιβλία δεν αναφέρουν ότι στη βυζαντινή αυλή υπήρχαν ευνούχοι, όπως σ’
αυτήν του Πεκίνου…

Δημοσιογράφος: Όλα αυτά αφορούν ένα πολύ μακρινό ιστορικό παρελθόν. Η Ελλάδα ως σύγχρονο
νεοελληνικό κράτος έχει, ήδη, ιστορία εκατόν εβδομήντα ετών. Θα θέλατε να επικεντρώσετε σ’ αυτήν την περίοδο;

Conroy Maddoxthe-museum-of-dreamsΚαστοριάδης: Μα, αυτή η περίοδος είναι ακατανόητη χωρίς τους είκοσι έναν αιώνες ανελευθερίας
που προηγήθηκαν. Λοιπόν, μετά το Βυζάντιο έρχεται η τουρκοκρατία. Μην ανησυχείτε, δεν θα μπω σε
λεπτομέρειες. Θα αναφέρω μόνον ότι επί τουρκοκρατίας όση εξουσία δεν ασκείται απ’ ευθείας από τους
Τούρκους, ασκείται από τους κοτζαμπάσηδες (τους εντολοδόχους των Τούρκων), οι οποίοι κρατούν τους χωριάτες
υποχείριους. Συνεπώς, ούτε σ’ αυτήν την περίοδο μπορούμε να μιλήσουμε για πολιτική ζωή. Όταν αρχίζει η
Επανάσταση του 1821, διαπιστώνουμε από τη μια μεριά τον ηρωισμό του λαού και από την άλλη, σχεδόν αμέσως,
την τεράστια αδυναμία να συγκροτηθεί μια πολιτική κοινωνία. Την επομένη της πτώσης της Τριπολιτσάς αρχίζουν
οι εμφύλιοι πόλεμοι.

Δημοσιογράφος: Πού οφείλεται αυτή η «τεράστια αδυναμία να συγκροτηθεί μια πολιτική κοινωνία»; Ποιοί
είναι οι λόγοι;

Καστοριάδης: Ουδείς μπορεί να δώσει απάντηση στην ερώτησή σας για ποιο λόγο, κάποιος, σε μιαν
ορισμένη στιγμή, δεν δημιούργησε κάτι. Η συγκρότηση ενός λαού σε πολιτική κοινωνία δεν είναι δεδομένη, δεν
είναι κάτι που χαρίζεται, αλλά κάτι που δημιουργείται. Μπορούμε απλώς να διαπιστώσουμε ότι, όταν απουσιάζει
μια τέτοια δημιουργία, τα χαρακτηριστικά της προηγούμενης κατάστασης διατηρούνται ή αλλάζουν μόνο μορφή.

Δημοσιογράφος Και ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτά στην ελληνική περίπτωση;

Καστοριάδης: Ορισμένα τα εντοπίζουμε, ήδη, στους εμφύλιους πολέμους της Επανάστασης του
1821. Βλέπουμε, για παράδειγμα, ότι η νομιμοφροσύνη και η αλληλεγγύη έχουν τοπικό ή τοπικιστικό χαρακτήρα,
ισχυρότερο συχνά από τον εθνικό. Βλέπουμε, επίσης, ότι οι πολιτικές κατατάξεις και διαιρέσεις είναι συχνά
σχετικές με τα πρόσωπα των «αρχηγών» και όχι με ιδέες, με προγράμματα, ούτε καν με “ταξικά” συμφέροντα. Ένα
ακόμη χαρακτηριστικό είναι η στάση απέναντι στην εξουσία. Στην Ελλάδα, μέχρι και σήμερα, το κράτος
εξακολουθεί να παίζει τον ρόλο του ντοβλετιού, δηλαδή μιας αρχής ξένης και μακρινής, απέναντι στην οποία
είμαστε ραγιάδες και όχι πολίτες. Δεν υπάρχει κράτος νόμου και κράτος δικαίου, ούτε απρόσωπη διοίκηση που
έχει μπροστά της κυρίαρχους πολίτες. Το αποτέλεσμα είναι η φαυλοκρατία ως μόνιμο χαρακτηριστικό. Η
φαυλοκρατία συνεχίζει την αιωνόβια παράδοση της αυθαιρεσίας των κυρίαρχων και των «δυνατών»: ελληνιστικοί
ηγεμόνες, Ρωμαίοι ανθύπατοι, Βυζαντινοί αυτοκράτορες, Τούρκοι πασάδες, κοτζαμπάσηδες, Μαυρομιχάληδες,
Κωλέττης, Δηλιγιάννης…

Δημοσιογράφος Εξαιρέσεις δεν βλέπετε να υπάρχουν; Εξαιρέσεις εντοπισμένες κυρίως στον 19ο και
στον 20ό αιώνα;

Καστοριάδης: Ε, υπάρχουν δυο-τρεις εξαιρέσεις: ο Τρικούπης, ο Κουμουνδούρος, το βενιζελικό
κίνημα στην πρώτη περίοδο του. Αλλά τα όποια αποτελέσματα τους καταστράφηκαν από τη δικτατορία του
Μεταξά, την Κατοχή, τον Εμφύλιο, τον ρόλο του παλατιού, τη δικτατορία της 21ης Απριλίου, την πασοκοκρατία.
Στο μεταξύ, μεσολάβησε ο σταλινισμός που κατόρθωσε να διαφθείρει και να καταστρέψει αυτό που πήγαινε να
δημιουργηθεί ως εργατικό και λαϊκό κίνημα στην Ελλάδα. Τα αποτελέσματα τα πληρώνουμε ακόμη. Μου ζητάτε να
σας εξηγήσω… Μπορείτε να μου εξηγήσετε εσείς, γιατί οι Έλληνες, που σκοτώνονταν εννέα χρόνια, για να
απελευθερωθούν από τους Τούρκους, θέλησαν αμέσως μετά έναν βασιλιά; Και γιατί, αφού έδιωξαν τον Όθωνα,
έφεραν τον Γεώργιο; Και γιατί μετά ζητούσαν “ελιά, ελιά και Κώτσο βασιλιά”;

krumautown-egonschieleΔημοσιογράφος: Μα, οι δικές σας απαντήσεις ενδιαφέρουν ιδίως όταν αφορούν ερωτήματα που εσείς
θέτετε. Θα θέλατε, λοιπόν, να διατυπώσετε τις απόψεις σας;

Καστοριάδης: Σύμφωνα με την παραδοσιακή «αριστερή» άποψη, όλα αυτά τα επέβαλαν η Δεξιά, οι
κυρίαρχες τάξεις και η μαύρη αντίδραση. Μπορούμε όμως να πούμε ότι όλα αυτά τα επέβαλαν στον ελληνικό λαό
ερήμην του ελληνικού λαού; Μπορούμε να πούμε ότι ο ελληνικός λαός δεν καταλάβαινε τι έκανε; Δεν ήξερε τι
ήθελε, τι ψήφιζε, τι ανεχόταν; Σε μιαν τέτοια περίπτωση αυτός ο λαός θα ήταν ένα νήπιο… Εάν όμως είναι νήπιο,
τότε ας μη μιλάμε για δημοκρατία. Εάν ο ελληνικός λαός δεν είναι υπεύθυνος για την ιστορία του, τότε, ας του
ορίσουμε έναν κηδεμόνα… Εγώ λέω ότι ο ελληνικός λαός -όπως και κάθε λαός- είναι υπεύθυνος για την ιστορία
του, συνεπώς, είναι υπεύθυνος και για την κατάσταση, στην οποία βρίσκεται σήμερα.

Δημοσιογράφος: Πώς την εννοείτε αυτήν την ευθύνη;

Καστοριάδης: Δεν δικάζουμε κανέναν. Μιλάμε για ιστορική και πολιτική ευθύνη.
Ο ελληνικός λαός δεν μπόρεσε έως τώρα να δημιουργήσει μια στοιχειώδη πολιτική κοινωνία. Μια πολιτική
κοινωνία, στην οποία, ως ένα μίνιμουμ, να θεσμισθούν και να κατοχυρωθούν στην πράξη τα δημοκρατικά
δικαιώματα τόσο των ατόμων όσο και των συλλογικοτήτων.

Δημοσιογράφος: Θέλετε να πείτε ότι -αντιθέτως- σε άλλες χώρες, στη Δυτική Ευρώπη…

Καστοριάδης: Εκεί, αυτό έγινε! Ο μακαρίτης ο Γιώργος Καρτάλης έλεγε κάνοντας μου καζούρα στο
Παρίσι το 1956: «Κορνήλιε, ξεχνάς ότι στην Ελλάδα δεν έγινε Γαλλική Επανάσταση». Πράγματι, στην Ελλάδα δεν
έχει υπάρξει εποχή που ο λαός να έχει επιβάλει, έστω και στοιχειωδώς, τα δικαιώματα του. Και η ευθύνη, για την
οποία μίλησα, εκφράζεται με την ανευθυνότητα της παροιμιώδους φράσης: «εγώ θα διορθώσω το ρωμέικο;». -Ναι,
κύριε, εσύ θα διορθώσεις το ρωμέικο, στον χώρο και στον τομέα όπου βρίσκεσαι.
( Απρίλιος 1994 Ελευθεροτυπία- Κ. Καστοριάδης, Είμαστε υπεύθυνοι για την Ιστορία μας, εκδ. Πόλις ).

( 1. eranistis.net/ 2. https :// athens . indymedia . org / front . php 3? lang = en & article id =620053 κ.ά. ).

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

greek_theatre1

12. Κ.Καστοριάδης….Εργάτες/ Συλλογική Αυτοδιεύθυνση – Αυτονομία

12. C.Castoriadis.autonomy.pm.27-10-2012

Κ.Καστοριάδης….ΕΡΓΑΤΕΣ, ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΕΥΘΥΝΣΗ και ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ…

a.h.gorson-industryΗ “εθνικοποίηση των μέσων παραγωγής” και η “σχεδιοποίηση της οικονομίας” δεν έχουν, σαν τέτοιες και από
μόνες τους, καμία σχέση με τον ‘σοσιαλισμό’, αλλά αντίθετα αποτελούν την πλήρη και ιδεώδη μορφή που
επιτρέπει την απόλυτη συγκέντρωση της κοινωνικής, πολιτικής, οικονομικής, ιδεολογικής εξουσίας στα χέρια
μιας κυρίαρχης μειοψηφίας – που ασκεί την εξουσία αυτή για τα δικά της συμφέροντα, για να αυξήσει τα
προνόμιά της και να επεκτείνει την δύναμή της.

Το Κ ό μ μ α είναι, κύρια, ο πυρήνας της καινούριαςκυρίαρχης τάξης, το πρωταρχικό ένζυμο για τον γραφειοκρατικό μετασχηματισμό της κοινωνίας. Πάνω σεπαραγωγικές σχέσεις μή εκμεταλλευτικές – σοσιαλιστικές είναι αδύνατο να κολληθούν αυθαίρετα σχέσειςκατανομής εισοδήματος που να μην είναι σοσιαλιστικές. Η ανισότητα στην κατανομή του εισοδήματος και στο
επίπεδο κατανάλωσης είναι ένδειξη και σύμπτωμα ταξικής διάρθρωσης της κοινωνίας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η βασική ο ρ γ ά ν ω σ η της παραγωγής. Ο εργάτης που είναι σκλαβωμένος στην
μηχανή, που εκτελεί ένα μικρό τεμάχιο δουλειάς χωρίς να ξέρει ούτε που θα πάει αυτό που φτιάχνει, ούτε σε τί
χρειάζεται, ούτε γιατί φτιάχνεται έτσι και όχι αλλιώς ‘ που πληρώνεται κατ’ αποκοπή και με πρίμ και επιβάλλει ο
ίδιος στον εαυτό του μεγαλύτερη ένταση εργασίας για να πληρωθεί λίγο περισσότερο ή του την επιβάλλουν οι
μηχανές με τον ρυθμό τους, η χρονομέτρηση της δουλειάς κλπ… – όλα αυτά αποτελούν την κοινωνική ουσία των
σχέσεων παραγωγής. Ο εργάτης είναι απαλλοτριωμένος, αλλοτριωμένος και αποξενωμένος από τα εργαλεία του,
απ’ το προϊόν του, απ’ την δουλειά του, απ’ τον ίδιο τον εαυτό του ‘ το σύστημα προσπαθεί να τον μεταβάλλει
σε ένα αυτόματο υποδουλωμένο στην παραγωγή. Αυτό είναι ακριβώς η ουσία του καπιταλισμού.
Ο καπιταλιστικός χαρακτήρας του τύπου και της μεθόδου οργάνωσης της παραγωγής σφραγίζεται από το
οικονομικό σχέδιο, την επέκταση δηλαδή στο σύνολο της οικονομίας του τρόπου οργάνωσης που ισχύει μέσα σ’
ένα μεγάλο καπιταλιστικό εργοστάσιο ‘ όμως αυτό το “σχέδιο”, και σε ότι αφορά τους σκοπούς και σε ότι αφορά
τα μέσα, δεν καθορίζεται απ’ τους ίδιους τους παραγωγούς, αλλά από ένα χωριστό όργανο και στρώμα που είναι
έξω και πάνω απ’ αυτούς, δηλαδή την γραφειοκρατία. Η διεύθυνση αποφασίζει, χωρίς να ρωτάει κανέναν, τί
και πώς θα παραχθεί.
mario-sironi-urban-chimneys1921Πρόκειται εδώ για τη διαίρεση ανάμεσα στους δ ι ε υ θ ύ ν ο ν τ ε ς και στους ε κ τ ε λ ε σ τ έ ς. Ο πυρήνας
αυτής της διαίρεσης βρίσκεται μέσα στο χώρο της παραγωγής όπου και δημιουργείται η βασική καπιταλιστική
σχέση. Βαθμιαία αυτή η πρωταρχική καπιταλιστική σχέση επεκτείνεται σ’ όλους τους τομείς της κοινωνικής και
πολιτικής ζωής, στις πολιτικές οργανώσεις και κόμματα.
Ο σ ο σ ι α λ ι σ μ ό ς, εκτός βέβαια απ’ την απαλλοτρίωση των καπιταλιστών, προϋποθέτει κύρια και
κεντρικά την άσκηση της εξουσίας, αυτόνομα, από τις αυτοοργανωμένες μάζες ‘ άσκησή της πάνω σε όλους
τους τομείς της κοινωνικής ζωής και οργάνωσης. Αυτήν την άσκηση της εξουσίας ονομάζει ο Καστοριάδης
«σ υ λ λ ο γ ι κ ή α υ τ ο δ ι ε ύ θ υ ν σ η». Αυτή, μεταξύ πολλών άλλων, συνεπάγεται την ανάγκη
καταστροφής της καπιταλιστικής τ ε χ ν ι κ ή ς. Γιατί τα εργαλεία και τα μηχανήματα που έχει εισάγει παντού ο
καπιταλισμός δεν είναι κοινωνικά ουδέτερα “τεχνικά μέσα”.
Πρέπει να αλλάξει η σχέση των ανθρώπων με την ε ρ γ α σ ί α τους, δηλαδή πρέπει να αισθάνονται την
εργασία τους σαν δική τους. Συνεπάγεται λοιπόν άλλη οργάνωση της δουλειάς, και άλλου είδους μηχανές. Δεν
είναι νοητή μια αυτόδιευθυνόμενη κοινωνία όπου το ποιές και τί είδους μηχανές θα κατασκευαστούν να
αποφασίζεται ερήμην εκείνων που θα τις δουλέψουν.
Όλα αυτά, πρώτιστα, σημαίνουν όχι μόνο πως δεν έχουμε εμείς έτοιμες όλες τις λύσεις μέσα στο κεφάλι μας,
αλλά πως θα ήταν μια γελοία αντίφαση να νομίζουμε ότι τις έχουμε. Μόνο η έκρηξη και η ανάπτυξη της
αυτόνομης συλλογικής δραστηριότητας των ανθρώπων μπορεί να δώσει λύση σ’ αυτά τα προβλήματα που
αντιμετωπίζουν. Αυτό δεν σημαίνει πως μένει κανείς βουβός, χωρίς να έχει τίποτα σκεφτεί ή τίποτα να προτείνει.
Πρέπει όμως να είμαστε διαποτισμένοι από την πεποίθηση ότι οι “καλύτερες”, οι πιο “βάσιμες” και “στέρεες”
λύσεις που μπορούμε να σκεφτούμε και να προτείνουμε, δεν έχουν καμία αξία εάν οι μάζες των ανθρώπων δεν τις
αποδεχτούν πραγματικά, δεν τις ενστερνιστούν, δεν τις κάνουν δικές τους.

Στην ε π α ν α σ τ α τ ι κ ή π ο λ ι τ ι κ ή : ξεκινάμε με την διαπίστωση μιας κοινωνικής κρίσης σαν αγώνα,
πάλης, αντιμαχίας (μια κρίση χωρίς πάλη θα ήταν μια απλή φθορά των θεσμών). Αλλά – δεύτερο στοιχείο – αυτό
δεν καταργεί την ανάγκη μιας κατανόησης, ερμηνείας, διασάφησης, διευκρίνησης εκ μέρους μας (πάντα υπάρχει το
πρόβλημα της ενδεχόμενης απόστασης ανάμεσα στο εμφανές και στο λανθάνον νόημα όσων γίνονται).
Οδηγούμαστε, δηλαδή, σε μια περιγραφή και ανάλυση του χαρακτήρα, των “αιτίων” και των κινήτρων της κρίσης,
και σε μια ερμηνεία των τάσεων των ανθρώπων που αγωνίζονται. Τρίτο στοιχείο : παίρνουμε μια θέση ή
τοποθέτηση που ισοδυναμεί σε μια εκλογή και επιλογή. Αυτές οδηγούν σε μια “γενίκευση”, ολοκλήρωση
(προσωρινή και ελλιπή) των τάσεων της πάλης και της σημασίας τους. Έτσι φτάνουμε στο ε π α ν α σ τ α τ ι κ ό
π ρ ό τ α γ μ α. Από εκεί ξαναγυρνάμε πίσω : αυτό το πρόταγμα δεν το γεννήσαμε εμείς ‘ δημιουργήθηκε και
ανήκει το ίδιο στην κοινωνικο-ιστορική πραγματικότητα. Αλλά αυτό θα έμενε χωρίς σημασία για μας εάν δεν το
ε π ω μ ι ζ ό μ α σ τ ε. Αυτός ο κύκλος της πράξης είναι αναπόφευκτος και καταργεί τη γραμμική σχέση : μια
αληθινή θεωρία δίνει μια θεωρητική αλήθεια απ’ όπου συνάγονται “ορθά” πραχτικά συμπεράσματα.
Τίθεται, κατά κάποιον τρόπο, το πρόβλημα του “συντονισμού” όλων των ιδιαίτερων τάσεων και διεκδικήσεων
των αγωνιζόμενων τμημάτων της κοινωνίας. Οι αγώνες όμως που παρατηρούμε, δεν τείνουν απλώς να
καταπολεμήσουν την εκμετάλλευση κλπ…ούτε αποβλέπουν μόνο προς την “αυτοδιαχείρηση” με μια στενή έννοια.
Τείνουν προς την αυτοδιεύθυνση όλων των τομέων της κοινωνικής ζωής απ’ όλα τα άτομα που συμμετέχουν στις
αντίστοιχες δραστηριότητες. Αυτή η αυτοδιεύθυνση οδηγεί στην καινούρια ιδέα της ‘ρητής α υ τ ο θ έ σ μ ι σ η ς
της κοινωνίας’, δηλαδή της συνεχούς θέσμισης της κοινωνικής ζωής ως συνειδητής δραστηριότητας των
κοινωνικών ατόμων.

Banquerosenacción- Remedios-Varo 1962Μια “τ ε λ ε ο λ ο γ ί α” της ιστορίας δεν μπορεί παρά να στηρίζεται στην ιδέα ότι υπάρχει ήδη (συνεπώς
αιώνια) ένα καθορισμένο τ έ λ ο ς της ιστορίας, και μια απόλυτη θεωρία που το συλλαμβάνει.
Μιλώντας για α υ τ ο ν ο μ ί α, για τάση προς την αυτονομία ως κίνητρο και κατεύθυνση της πάλης των
ανθρώπων, μιλάμε βέβαια για α υ τ ο ν ο μ ί α κ ο ι ν ω ν ι κ ώ ν α τ ό μ ω ν ‘ αυτό σημαίνει πως το αυτόνομο
κοινωνικό άτομο αναγνωρίζει την ύπαρξη άπειρων άλλων ανθρώπων, τους αναγνωρίζει σαν άτομα ισοδίκαια και
ισοδύναμα με αυτό. Η ιδέα ενός ενδεχόμενου πολέμου ό λ ω ν εναντίον ό λ ω ν, παραγνωρίζει και αγνοεί γεγονότα
που διαπιστώνουμε πάντα έπειτα από εκρήξεις της κοινωνικής πάλης, π.χ. δημιουργία Εργατικών Συμβουλίων
κλπ….
Η απελευθέρωση των εργαζομένων θα είναι πραγματικό έργο τους όταν οι ιδέες και οι αντιλήψεις που θα
οδηγήσουν σ’ αυτήν την απελευθέρωση θα είναι οι ίδιες έργο των εργαζομένων . Εμείς σαν κοινωνικά μέλη
παίρνουμε έτσι μια ορισμένη θέση : «με τους μέν, εναντίον των δε» …
Το να μιλάμε για δυνατότητα μεταμόρφωσης της κοινωνίας προϋποθέτει ότι μπορούμε
ταυτόχρονα να απαντήσουμε στο ερώτημα της δυνατότητας μεταμόρφωσης του ανθρώπινου ατόμου.

Η έννοια της α υ τ ο ν ο μ ί α ς, όπως την ορίζει ο Καστοριάδης, δεν είναι ο εξοβελισμός ή η ολοκληρωτική
καταπίεση του ασυνειδήτου, πράγμα που θα ήταν αδύνατο και τερατώδες, ούτε η κυριαρχία της συνείδησης πάνω
στο ασυνείδητο, αλλά η εγκαθίδρυση μιας διαφορετικής σχέσης ανάμεσά τους . Αυτήν την διαφορετική σχέση
μπορούμε να την ορίσουμε ως μια σχέση όπου το υποκείμενο έχει όσο είναι δυνατό επίγνωση των ασυνείδητων
ενορμήσεών του και δεν τις απωθεί, με την αυστηρή έννοια του όρου, αλλά μπορεί να συλλογιστεί πάνω σ’ αυτές
και, μέσα απ’ αυτόν τον διαλογισμό, να αποφασίσει με βούλευση και διαβούλευση εάν θέλει ή όχι να ενεργήσει
σύμφωνα με αυτές τις επιθυμίες. Αυτό σημαίνει, εάν αυτός ο σκοπός δεν είναι ουτοπικός, ότι το υποκείμενο είναι
ικανό να θέσει, κατά κάποιον τρόπο, τ ο ί δ ι ο τους νόμους της συμπεριφοράς του και της σκέψης του.
Το υποκείμενο είναι κ ο ι ν ω ν ι κ ό ό ν, συνεπώς η αυτονομία του είναι κατ’ ανάγκην περιορισμένη και
μπορεί να γίνει ακόμη και μια απλή αυταπάτη εάν αγνοεί την τεράστια σημασία της κοινωνικής του
διάστασης. Και αυτό συμβαίνει σήμερα με τις θεωρίες του φ ι λ ε λ ε ύ θ ε ρ ο υ α τ ο μ ι κ ι σ μ ο ύ : ουδέποτε
ακούσαμε περισσότερη ρητορική για την ελευθερία των ατόμων, την οποία δήθεν εξασφαλίζει ο σύγχρονος
καπιταλισμός, και ουδέποτε μάλλον είχαμε κοινωνία με τόσο λίγο ελεύθερα και αυτόνομα άτομα, με τόσο
κομφορμιστικά άτομα.
Brett Whiteley_red1960Κατ’ ανάγκην το υποκείμενο υπόκειται στους κοινωνικούς νόμους και στους ρυθμούς και στις επιδράσεις της
κοινωνίας. Και αυτό θα ήταν μια τελείως ετερόνομη κατάσταση εκτός από μια περίπτωση: την περίπτωση που το
υποκείμενο μπορεί να πεί, δικαιολογημένα, ότι αυτοί οι νόμοι είναι επίσης οι δικοί μου νόμοι, όχι διότι μου
τους έχουν επιβάλει, αλλά διότι έ χ ω σ υ μ μ ε τ ά σ χ ε ι, μ ε ί σ ο υ ς ό ρ ο υ ς με όλους τους άλλους, σ τ ην θ έ σ μ ι σ ή τ ο υ ς – πράγμα που ασφαλώς δεν συμβαίνει σήμερα.
Δηλαδή: αυτόνομα άτομα, πλήρως, μπορούν μόνο να υπάρξουν σε μια αυτόνομη, δηλαδή πλήρως
δημοκρατική, κοινωνία, και αντιστρόφως. Έτσι, αυτό που πρέπει να επιτύχουμε είναι η πλήρης α π ο τ ο τ ε μ ο
π ο ί η σ η των θ ε σ μ ώ ν, η αναγνώριση βέβαια του ότι δεν μπορεί να υπάρξει ανθρώπινη κοινωνία χωρίς
θεσμούς, αλλά και ότι αυτοί οι θεσμοί υπήρξαν πάντα και είναι δική μας δημιουργία, κάτω βέβαια από ορισμένους
περιορισμούς. «…πρέπει ν’ αναγνωρίσουμε αυτό το γεγονός και να σταματήσουμε να ζητάμε υπερβατικές ή
εξωκοινωνικές εξασφαλίσεις του νοήματος της ζωής μας, γνωρίζοντας ότι ν ό η μ α μπορεί να βρεθεί και να
δημιουργηθεί μόνο μ έ σ α και δ ι α μ έ σ ο υ  τ ης  δ ι κ ή ς  μ α ς  ε λ ε ύ θ ε ρ η ς  και  σ υ ν ε ι δ η τ ή ς
δ ρ α σ τ η ρ ι ό τ η τ α ς».

Αυτόνομη Πρωτοβουλία

factoryWorkers11